• Wersja Polska
  • English Version
  • Deutsch Version
BIP mapa serwisu
szukaj
W najbliższą sobotę jeździ gratowóz

ROZWÓJ KALINY HORDOWINY

© SZYMON ŁUKASIEWICZ
 
ROZWÓJ KALINY HORDOWINY VIBURNUM LANTANA L. W RÓŻNYCH WARUNKACH SIEDLISKOWYCH (NA ZAMKNIĘTEJ CZASZY SKŁADOWISKA ODPADÓW POZNANIA W SUCHYM LESIE I W OGRODZIE BOTANICZNYM UAM W POZNANIU).
WYSTĘPOWANIE. OGÓLNA CHARAKTERYSTYKA GATUNKU

Kalina hordowina Viburnum lantana L. występuje od północno zachodniej Afryki przez południową i środkową Europę aż po Azję Mniejszą i Kaukaz na kamienistych, suchych i słonecznych stanowiskach, w okrajkach lasów i zaroślach. Jest rośliną uprawianą, niekiedy także dziczeje. W Polsce, wcześniejsze opisy mówiły o jej występowaniu na najbardziej zachodnim rejonie Karpat. Natomiast obecne doniesienia mówią o jej domniemanych, naturalnych stanowiskach m.in. w Sudetach Wschodnich.
Hordowina jest krzewem dorastającym zazwyczaj do 3 (4) metrów wysokości. Korona krzewu gęsto ugałęziona o szerokim, kopulastym pokroju. Charakterystyczną cechą jest rozrost krzewu u jego podstawy przez odrosty korzeniowe oraz sięgające ziemi i zakorzeniające się pędy. Pączki wyraźnie zróżnicowane na wegetatywne- wysmukłe, i mieszane, wegetatywno-generatywne, szerokie, grzybkowate, zawiązywane na ubiegłorocznych pędach. Liście drobno ząbkowane, szeroko, jajowatoeliptyczne, długości 5-15 cm, grube, z wierchu pomarszczone, ciemnozielone, od spodu wyraźnie pokryte kutnerem z gwiazdkowatych włosków, podobnie jak kosmato owłosione pędy. Kwiaty białawe, zebrane w okazałych podbaldachach do 10 cm średnicy, na szczytach pędów bocznych i kilkuletnich długopędów. Owocami są jajowate pestkowce, spłaszczone, do około 1 cm długości. W miarę rozwoju początkowo zielone, następnie przebarwiają się na czerwono, a w pełni dojrzałe są czarne i lśniące. W trakcie dojrzewania widoczne są owocostany złożone z dwubarwnych, czerwono-czarnych owoców.
Krzewy, które rosną w miejscach słonecznych, są zwarte i gęste, o regularnym pokroju, obficie kwitnące i bogato ulistnione, jesienią liście przebarwiają się na kolor brązowoczerwony. W półcieniu osobniki są wyraźnie mniej zwarte, słabiej także kwitną i owocują. Kalina zaliczana jest do kseromorficznych krzewów; dobrze rośnie także na stanowiskach kamienistych i suchych lecz bogatych w związki wapnia. Odznacza się całkowitą odpornością na mrozy oraz dostateczną w naszym klimacie wytrzymałością na suszę 1, 3, 4, 5, 6, 7 .

ZNACZENIE DLA TERENÓW ZIELENI
Kalina hordowina jest jednym z podstawowych gatunków zalecanych dla terenów zieleni: parków miejskich, zieleni osiedlowej oraz zadrzewień liniowych. Dobrze rośnie także w bardzo zmienionych i niekorzystnych dla roślin, śródmiejskich warunkach glebowych. Zgodnie z badaniami z lat 70. i 80. XX wieku, okazała się krzewem odpornym także na zapylenia i zanieczyszczenia atmosfery w aglomeracjach miejsko-przemysłowych. Mimo osłabionego rozwoju w warunkach zdegradowanego środowiska, krzew ten zaliczono do grupy odpornych na warunki miejskie w środkowo-zachodniej Polsce. Zalecana do wykorzystania w obrębie pasów zieleni przyulicznej, wskazywana jest także do umacniania suchych, słonecznych skarp i stoków. Posiada obfite i zdrowe ulistnienie, nie jest atakowana przez choroby i szkodniki. Barwnym walorem są przebarwiające się latem owoce, ciemnozielona barwa koron oraz jesienne przebarwienie liści. Krzewy kaliny można stosować pojedynczo ale także w grupach oraz w formie nieciętych szpalerów 1, 3, 4, 5, 7. 
 W czasie długotrwałych suszy i upałów letnich, trwających przez np. dwa miesiące, obserwowano w Poznaniu więdnięcie oraz wcześniejsze żółknięcie i częściowe zrzucanie liści. Ten naturalny mechanizm obrony przed deficytem wilgoci umożliwia roślinom przetrwanie skrajnie niekorzystnych warunków atmosferycznych, bez zmniejszania ich podstawowych walorów ozdobnych. Po opadach, pozostałe na krzewach liście odzyskiwały turgor oraz pełniły swe funkcje biologiczne i estetyczne do końca sezonu wegetacyjnego. Nie obserwowano, aby okresy suszy atmosferyczno-glebowej w znaczący sposób wpływały na rozwój roślin w latach następnych. W kolejnym roku, przy opadach na poziomie średniej dla wielolecia, rośliny przechodziły wszystkie fazy rozwoju wegetatywnego i generatywnego (Łukasiewicz Sz. – dane niepublikowane).
RYTMIKA SEZONOWA KALINY HORDOWINY VIBURNUM LANTANA L. W LATACH 2005-2012.
 Obserwowano dwa krzewy rosnące w Ogrodzie Botanicznym w rejonie ulicy Dąbrowskiego, będące ograniczeniem placu zabaw, o numerze 4012, pierwszy i trzeci krzew w szpalerze licząc od południa. Na czaszy składowiska obserwowano dwa krzewy wysadzone w roku 1996, około 3 metrów od krawędzi wierzchowiny po jej północnej stronie. Kaliny wysadzone na składowisku oraz w Ogrodzie, zostały wyprodukowane z nasion, w gruncie, w szkółce roślin w Ogrodzie Botanicznym. Rośliny wysadzane jesienią na składowisku przyjęły się w bardzo dużym procencie, około 100%. Niestety w następnych latach, przy koniecznych pracach ziemnych związanych z zapadaniem i zaczopowaniem instalacji odgazowującej oraz usypywaniem grobli zatrzymującej erodujące wody opadowe, większość z około 50 osobników została mechanicznie zniszczona.

ROZWÓJ WEGETATYWNY
Otwieranie pąków liściowych oznaczające początek wegetacji, obserwowano między 25 lutego a 7 kwietnia na składowisku oraz między 25 lutego a 6 kwietnia w Ogrodzie Botanicznym. Ukazywanie się pierwszych liści miało miejsce między 25 marca a 21 kwietnia na składowisku oraz między 18 marca a 19 kwietnia w Ogrodzie Botanicznym. Początek opadania liści przypadał między 30 września a 10 listopada na składowisku oraz między 25 września a 1 listopada w Ogrodzie Botanicznym. Koniec opadania liści następował między 5 a 25 listopada zarówno na składowisku jak i w Ogrodzie Botanicznym.
Faza ulistnienia oznaczająca funkcjonowanie zielonych, fotosyntetycznie aktywnych liści wynosiła od 156 do 194 dni na Składowisku oraz od 129 do 202 dni w Ogrodzie Botanicznym. Liczona ona była od dnia ukazania się pierwszych liści do dnia rozpoczęcia ich opadania w okresie jesieni.
Długość rozwoju wegetatywnego liczona od momentu pękania pąków liściowych do dnia opadnięcia liści wynosiła od 180 do 260 dni na Składowisku oraz od 190 do 255 dni w Ogrodzie Botanicznym.
Analiza wariancji wykazała statystycznie istotne różnice między latami, w datach końca oraz długości trwania rozwoju wegetatywnego a także między datami początku fazy ulistnienia. Statystycznie wysoce istotne różnice zarówno w latach jak i w interakcji stanowisko*rok wystąpiły miedzy datami końca oraz długości trwania fazy ulistnienia.

ROZWÓJ GENERATYWNY
Otwieranie pąków kwiatowych miało miejsce między 15 lutego a 5 kwietnia na składowisku oraz między 15 lutego a 6 kwietnia w Ogrodzie Botanicznym. Zakwitanie pierwszych kwiatów obserwowano między 23 kwietnia a 11 maja na składowisku oraz od 21 kwietnia do 7 maja w Ogrodzie Botanicznym. Przekwitanie ostatnich kwiatów oznaczające koniec fazy kwitnienia miało miejsce między 12 a 24 maja na składowisku oraz między 8 a 25 maja w Ogrodzie Botanicznym. Faza kwitnienia liczona od momentu rozwinięcia pierwszych kwiatów do dnia przekwitnięcia ostatnich kwiatów na krzewie trwała od 12 do 23 dni na składowisku oraz od 11 do 21 dni w Ogrodzie Botanicznym.
Początek przebarwiania owoców obserwowany był między 25 maja a 10 czerwca na składowisku oraz między 5 lipca a 1 sierpnia w Ogrodzie Botanicznym. Koniec przebarwiania owoców notowany był między 9 sierpnia a 22 września na składowisku oraz między 15 sierpnia a 15 września w Ogrodzie Botanicznym. Początek opadania owoców obserwowano między 10 sierpnia a 5 września na składowisku oraz między 1 sierpnia a 10 września w Ogrodzie Botanicznym. Koniec opadania owoców trwał od 30 listopada do wiosny, nawet czerwca następnego roku. Długość fazy przebarwiania owoców wynosiła od 56 do 102 dni na składowisku oraz od 29 do 87 dni w Ogrodzie Botanicznym. Długość fazy opadania owoców wynosiła od 120 do 259 dni na składowisku oraz od 215 do 259 dni w Ogrodzie Botanicznym. W długości tej fazy nie uwzględniono lat 2005, 2006 i 2010 na składowisku, w których owoce po kilku tygodniach od dojrzenia zostały zjedzone przez ptaki lub zebrane.
Analiza wariancji wykazała, w większości, brak istotnych różnic między terminami pojawów fenologicznych rozwoju generatywnego. Istotne różnice, między stanowiskami, wystąpiły w początku i długości trwania fazy przebarwiania owoców.
 
OBSERWACJE FENOLOGICZNE VIBURNUM LANTANA L. NA SKŁADOWISKU ODPADÓW I W OGRODZIE BOTANICZNYM UAM
Kaliny na wierzchowinie składowiska zostały wysadzone na dwóch powierzchniach, w rzędach na kierunku S-N po to, aby krzewy wzajemnie się ocieniały od południa. Łagodzi to uciążliwości pełnego nasłonecznienia oraz wywiewania cząstek wilgoci przez wiatr, którego prędkość nad wyniesioną powierzchnią może do 2-3 razy przekraczać wartość notowaną przed przeszkodą, np. u podnóża stoku 2. Przez pierwszych pięć- osiem lat od wysadzenia, ze względu na młody wiek, rośliny przechodziły tylko fazy rozwoju wegetatywnego. Nie dokonywały przy tym istotnego wzrostu na wysokość. Przez pierwszych kilka lat nie przekraczały 50-60 centymetrów, tj. wysokości otaczających i ocieniających je traw. Dopiero po dziesięciu latach od ich wysadzenia, pojedyncze pędy u obserwowanych krzewów przekroczyły wysokość 1 metra. Dla porównania, kaliny pochodzące z tej grupy, ze szkółki Ogrodu Botanicznego, wysadzono w tym samym roku przy sali sportowej UAM przy Collegium Physicum. Po pięciu latach osiągnęły one wysokość dwóch metrów z bogato ulistnioną, rozwiniętą koroną.
Poprawny rozwój kalin na składowisku, oceniany przebiegiem faz rozwojowych, bezpośrednio zależał od wielkości i rozkładu opadów w sezonie wegetacyjnym, począwszy od marca. Przy występującej wiosną suszy atmosferyczno-glebowej, już w połowie czerwca notowano masowe zasychanie liści w grupie kalin po drugiej, tj. południowej stronie wierzchowiny. Przy szybko postępującym deficycie wilgoci (wysokie temperatury i brak opadów), obserwowano składanie liści wzdłuż nerwu głównego a następnie opadanie zwiędniętych, zielonych liści bez przebarwienia już w połowie czerwca (2006). Przy skąpych opadach lecz mniej drastycznym deficycie wilgoci (2007), na początku lipca notowano ich lekkie żółknięcie, co mogło być oznaką początku rozkładu chlorofilu. Częściowe zrzucanie liści w okresach suszy, na początku, obejmowało dolną część korony. Pozostałe, zielone lecz zwiędłe liście, po opadach odzyskiwały turgor i trwały w niezmienionym stanie do końca sezonu wegetacyjnego. Obfite opady w okresie letnim, na czaszy składowiska i w Ogrodzie Botanicznym, skutkowały powtórnym kwitnieniem oraz przyrostami II generacji pędów, od 5 do 15 cm długości, o większych liściach i żywozielonym zabarwieniu. Przy standardowych opadach w następnych miesiącach, krzewy utrzymywały zielone ulistnienie do trzeciej dekady października. Powtórny proces wytwarzania nowych pędów po opadach, w zależności od ich wystąpienia, miał miejsce zarówno w czerwcu jak i w drugiej połowie sierpnia. Młode, ‘letnie’ pędy zdążyły przy tym zdrewnieć w tym samym roku. Nie obserwowano bowiem ich przemrożeń w roku następnym, po okresie zimy. Zawiązane, nieliczne owocostany z powtórnego, późnego kwitnienia II generacji, przebarwiały się począwszy od początku września. Koniec przebarwiania ich owoców notowano na przełomie października i listopada.
W Ogrodzie Botanicznym nie dochodziło do tak skrajnego niedoboru wilgoci glebowej. W okresach suszy atmosferycznej obserwowano więdnięcie i wcześniejsze zrzucanie zielonych liści w dolnej części korony, lecz zjawisko to nie występowało z takim natężeniem jak na wierzchowinie czaszy składowiska. W okresie jesieni, pod koniec października, widoczne było także niejednakowe przebarwianie liści u poszczególnych osobników w Ogrodzie Botanicznym, od barwy pomarańczowo-zielonej w pełnym słońcu do żółtozielonej w półcieniu.
Także w fazie generatywnej, w zależności od stopnia ocienienia i etapu dojrzewania, obserwowano na krzewach owoce w różnych barwach: jasnozielonej, czerwonej i czarnej. Owocostany zacienione najdłużej zachowywały owoce jasnozielone, niedojrzałe, a w warunkach zmiennego oświetlenia na krzewach występowały dwubarwne kwiatostany, jasnozielone i czerwone w półcieniu oraz czerwone i czarne w pełnym słońcu.
Nie obserwowano natomiast wpływu okresów suszy w danym roku na szacunkową ilość zawiązywanych pąków kwiatowych i natężenie kwitnienia w roku następnym. Zjawisko to można tłumaczyć zapasem zimowej wilgoci glebowej w okresie wiosennego przyrostu pędów i zawiązywania pąków. W kolejnych latach obserwacji, dotkliwe okresy braku wilgoci w okresie wiosny powodowały zasychanie i wyłamywanie kwiatów oraz zasuszonych kwiatostanów. Skutkowało to brakiem, bądź szczątkową liczbą zawiązanych owoców. Przy później występujących okresach suszy, już po zawiązaniu i wykształceniu owoców, obserwowano wcześniejsze, nawet o około dwa miesiące, ich pełne dojrzewanie tj. szybkie przebarwianie na kolor czerwony do czarnego. Przy tak zmiennych warunkach dostawy wilgoci atmosferycznej, w przypadku jej drastycznego niedoboru, w niektórych latach obserwowano, niewystępujące normalnie, opadanie owoców już we wrześniu. W sprzyjających warunkach atmosferycznych, z opadami na poziomie średniej dla wielolecia, owoce pozostawały na krzewach nawet do lipca następnego roku.
Wnioski
1) Kalina hordowina jest krzewem zaaklimatyzowanym w warunkach środkowo-zachodniej Polski. Cechuje ją całkowita odporność na mróz oraz częściowa tolerancja okresów suszy.
2) Otoczenie pędów kutnerem, gruba blaszka liściowa oraz miękkie owłosienie na spodzie liści świadczą o kseromorficznej budowie krzewu.
3) Naturalne występowanie na glebach zasobnych w węglan wapnia wskazuje na celowość zastosowania tego gatunku na glebach miejskich, tj. alkalicznych, a także na składowiskach odpadów z podglebiem uformowanym z glin zasobnych w wapń.
4) Skrajne warunki suszy ujawniają mechanizmy obronne roślin przed utratą wody. Należą do nich składanie liści wzdłuż nerwu głównego oraz więdnięcie i zrzucanie części liści. Przy dotkliwym lecz nie tak skrajnym deficycie wody obserwowano wcześniejsze przebarwianie a następnie zrzucanie liści. Mogło to świadczyć o rozkładzie chlorofilu i częściowym wycofywaniu, tj. retranslokacji pierwiastków z liści.
5) Przebarwianie koron krzewów zależało od natężenia oświetlenia. W warunkach półcienia liście przebarwiały się na kolor żółtozielony. Pełne nasłonecznienie skutkowało przebarwianiem liści na kolor pomarańczowo-zielony do pomarańczowo-czerwonego.
6) Powyższe wnioski pozwalają zaliczyć kalinę hordowinę Viburnum lantana L. do krzewów zalecanych do biologicznej rekultywacji terenów składowisk odpadów innych niż niebezpieczne i obojętne (dawniej: składowisk odpadów komunalnych).
 

Kalina hordowina- kwiatostan w okresie pełni kwitnienia.
(Fot. Sz. Łukasiewicz)

Kwitnące krzewy kaliny wysadzone na wierzchowinie starej części składowiska.
(Fot. Sz. Łukasiewicz)

Faza przebarwienia owoców u krzewów wysadzonych na wierzchowinie składowiska. Owoce przebarwiają się na kolor czerwony, następnie czernieją i zasychają pozostając na krzewach nawet do wiosny następnego roku.
(Fot. Sz. Łukasiewicz)

 
Literatura:
1. Bugała W. 2000. Drzewa i krzewy. Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, Warszawa: 564-568.
2. Lewińska J. 2000. Klimat miasta. Zasoby, zagrożenia, kształtowanie. Instytut Gospodarki Przestrzennej i Komunalnej, Kraków, ss. 151.
3. Łukasiewicz A. 1978. Rozwój drzew i krzewów na terenie miasta Poznania. Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa-Poznań: 107-108, 110.
4. Łukasiewicz A. 1995. Dobór drzew i krzewów dla zieleni środkowo-zachodniej Polski. Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań: 141, 162.
5. Łukasiewicz A., Łukasiewicz Sz. 2011. Rola i kształtowanie zieleni miejskiej. Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań: 96.
6. Podbielkowski Z. 1989. Słownik roślin użytkowych. Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, Warszawa: 137.
7. Seneta W., Dolatowski J. 2008. Dendrologia. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa: 476-478.
Zamieszczono na stronie 25.08.2014r.


Wersja do druku