• Wersja Polska
  • English Version
  • Deutsch Version
BIP mapa serwisu
szukaj
W najbliższą sobotę jeździ gratowóz

ROZWÓJ WIĄZU SZYPUŁKOWEGO

© SZYMON ŁUKASIEWICZ
 
ROZWÓJ WIĄZU SZYPUŁKOWEGO ULMUS LAEVIS PALL. W RÓŻNYCH WARUNKACH SIEDLISKOWYCH (NA ZAMKNIĘTEJ CZASZY SKŁADOWISKA ODPADÓW POZNANIA W SUCHYM LESIE I W OGRODZIE BOTANICZNYM UAM W POZNANIU).
 
Wiąz szypułkowy (limak) Ulmus laevis Pall. występuje w środkowej, wschodniej i południowo-wschodniej Europie aż po Kaukaz, na wschód od Uralu. Nie występuje w Anglii i nie przekracza granicy Bałtyku ani Morza Północnego. W Polsce pospolity jest na całym Niżu, a w górach występuje do 1200 m wysokości n.p.m. Rośnie na żyznych, wilgotnych i eutroficznych glebach, jako domieszka w lasach łęgowych: łęgu jesionowo- wiązowym, i wiązowym z fiołkiem wonnym, w łęgu jesionowo– olszowym i nadrzecznym łęgu topolowym. Znosi długotrwałe, do około 20 dni, zalewy. Jest odporny na mrozy i w młodości dobrze toleruje zacienienie.
Wiąz szypułkowy jest jednym z trzech krajowych gatunków wiązów, obok wiązu polnego Ulmus minor Mill. emend. Richens i wiązu górskiego Ulmus glabra Huds. W naturze spotyka się także liczne mieszańce wiązów górskiego i polnego pod nazwą Ulmus ×hollandica Mill.- wiąz holenderski.
Wiąz szypułkowy jest potężnym drzewem o szerokiej, kopulastej lub pucharowo rozszerzonej ku górze koronie, najszerszej powyżej połowy jej wysokości. Dorasta do 35 (40) metrów wysokości i dziewięciu metrów obwodu na wysokości pierśnicy, tj. 1,5 do 2,5 metrów średnicy pnia. Żyje do dwustu-trzystu lat, a najstarsze drzewo w Polsce, w wieku około 450 lat, rośnie w Komorowie (gmina Gubin, woj. lubuskie). Posiada eliptyczne liście, długości do 15 cm, odwrotnie jajowate, u nasady silnie niesymetryczne, górą szorstkie, spodem miękko owłosione. Kora szarobrązowa. U starszych osobników nasada pnia jest rozszerzona deskowatymi przyporami korzeniowymi tj. nasadami głównych korzeni. Owocami są spłaszczone orzeszki otoczone pergaminowym skrzydełkiem, wiszące na długich, do 3 cm, szypułkach. Kwitnie przed rozwojem liści w marcu-kwietniu, a rozsiewanie nasion następuje wczesną wiosną, od kwietnia-maja do początku czerwca.
Drewno wiązów jest bardzo twarde, trudno łupliwe, elastyczne, estetycznie brązowo lub złocisto- brązowo zabarwione. Znalazło ono zastosowanie do wyrobu artystycznych mebli, produkcji cennych fornirów, podłóg, w tokarstwie, budownictwie wodnym, a także w przemyśle przy produkcji wagonów oraz do wyrobu części do wozów.
Stosowanie innych krajowych gatunków wiązów jest ograniczone ze względu na rozpowszechnioną na całym świecie naczyniową chorobę wiązów, zwaną grafiozą (od nazwy konidialnego stadium wywołującego go grzyba – Graphium ulmi). Zasychanie i zamieranie gałęzi i konarów spowodowane jest przez rozrastające się w wiązkach naczyniowych strzępki grzyba Ophiostoma novo-ulmi, roznoszonego z drzewa na drzewo przez dwa gatunki korników z rodzaju Scolytus. Strzępki grzyba wydzielają toksyny oraz zatykają wiązki przewodzące, co prowadzi do śmierci drzew w przeciągu kilku miesięcy, jednego sezonu wegetacyjnego. Bardzo wrażliwe okazały się wiąz polny oraz wiąz górski a także ich mieszańce Ulmus ×hollandica Mill. W całej Europie choroba ta zdziesiątkowała te majestatyczne drzewa. Wiąz szypułkowy określany jest jako dość odporny na tę chorobę, podobnie jak introdukowany u nas wiąz syberyjski Ulmus pumila L. (2, 7, 11, 12, 13, 14).
Według aktualnych doniesień, wiąz szypułkowy występuje na ponad 90% stanowisk wiązów w Krainie Wielkopolsko-Pomorskiej, co upoważnia do stwierdzenia o monotypizacji powierzchni z występowaniem wiązów przez ten gatunek. Ponieważ nie zaobserwowano wyraźnego preferowania przez wiązy któregoś z rejonów Polski, dlatego dane z Wielkopolski mogą być reprezentatywne dla ogólnych zasobów wiązu w naszym kraju. Mimo naturalnego preferowania przez wiąz szypułkowy siedlisk łęgowych, obecnie zdecydowana większość drzew tego gatunku rośnie na siedliskach grądowych. Chorobę naczyniową obserwowano na 26% stanowisk, lecz z reguły obejmowała ona jedynie pojedyncze osobniki (10).
Zgodnie z danymi z literatury wiąz szypułkowy ma duże znaczenie dla terenów zieleni. Należy bowiem do podstawowych gatunków drzew parkowych oraz przydrożnych, w zadrzewieniach wielskich i śródpolnych. Lokalnie, na wschodnim Podlasiu, bywał sadzony jako ochrona przed rozprzestrzenieniem się pożaru. Jest wytrzymały na zanieczyszczenia powietrza, dobrze także rośnie w miastach. Całkowicie wytrzymały na występujące u nas mrozy, zalecany jest do stosowania na szerszych powierzchniach zieleni, pojedynczo lub grupowo, także w nasadzeniach liniowych. Dzięki szybkiemu wzrostowi oraz intensywnemu wybarwieniu liści, jest on cennym gatunkiem tworzącym zieloną masę, szybko rozrastających się koron drzew. Dlatego często był wysadzany w miastach jako drzewo przyuliczne w XIX i na początku XX wieku, np. w Poznaniu. Ważną przesłanką skłaniającą do zastosowania tego gatunku jest zdolność liści wiązu do zatrzymywania ulicznego pyłu w aglomeracjach miejsko-przemysłowych. Pomiary wykonane w ciągu 15 dni w Paryżu wykazały, że 100 g liści wiązu zatrzymywało 2735 g kurzu, kasztanowca 2295 g, a lipy tylko 936 g. Ilość zatrzymywanego pyłu, w sposób liniowy zależy bowiem od szorstkości powierzchni blaszki liściowej. Po przeliczeniu, zatrzymywanie pyłu w okresie wegetacyjnym w g/m2 liści wynosiło:
• topola 0,79 g/m2
• brzoza 1,5 g/m2
• świerk 1,6 g/m2
• kasztanowiec 6,11 g/m2
• lipa 8,62 g/m2
• wiąz 10,16 g/m2
Naturalne występowanie wiązu szypułkowego na siedliskach łęgowych, okresowo zalewanych, wskazuje na tolerowanie przez ten gatunek beztlenowych warunków w podłożu. Jest to bardzo ważne przystosowanie gdyż gleby miejskie, w znacznej części zabetonowane i zaasfaltowane, z reguły cierpią na deficyt tlenu. Preferowanie natomiast żyznych, eutroficznych gleb wskazuje na naturalne przystosowanie tego gatunku do wysokiego zasolenia gruntu. Jest to ważna przesłanka uzasadniająca jego wysadzanie w bezpośrednim sąsiedztwie jezdni ulic, w pasach gleby narażonych na przesycenie NaCl. Termin ‘zasolenie’ rozumiany jest jako sumaryczne stężenie rozpuszczalnych soli w glebie. W warunkach naturalnych, najsilniejszy wpływ na zasolenie mają aniony chlorkowe, azotanowe, siarczanowe i boranowe a także kationy sodu, potasu, amonu i in. W środowisku miejskim decydujący wpływ na zasolenie, ubogiego w składniki pokarmowe gruntu, ma przesycenie podłoży jednym związkiem, chlorkiem sodu (1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9).
Zastosowanie tego krajowego gatunku wiąże się zarówno z podwyższoną, naturalną tolerancją wiązów na stresowe czynniki środowiska, które ze szczególnie dużym nasileniem występują na składowisku, potencjalną możliwością zatrzymywania pyłu oraz szybkim wzrostem i bogatym ulistnieniem. Cechy te umożliwiają pełnienie funkcji środowiskotwórczych przez wiąz szypułkowy. Spełnia to warunek biologicznej obudowy i uzasadnia jego wysadzanie na skarpach i wierzchowinie bryły składowiska.

RYTMIKA SEZONOWA WIĄZU SZYPUŁKOWEGO ULMUS LAEVIS PALL. W LATACH 2005-2012.
Obserwowano dwa drzewa w Ogrodzie Botanicznym o numerach: 276, rosnący na Dziale Systematycznym oraz o numerze 3697 rosnący na Dziale Ekologii Roślin, w Lesie Polskim. Na składowisku w Suchym Lesie obserwowano dwa drzewa wysadzone w bardzo cienkiej, około półmetrowej warstwie okalającej odpady, na stoku o wystawie północnej, zorientowanym w kierunku oczyszczalni odcieków. Dwu-trzyletnie drzewa wyprodukowane w gruncie, w ilości około 20 osobników, wysadzono jesienią 1995 roku z bardzo dużym procentem przyjęć (ponad 90%).

ROZWÓJ WEGETATYWNY
Otwieranie pąków liściowych oznaczające początek wegetacji, obserwowano między 20 lutego (2008) a 7 kwietnia na składowisku oraz między 20 lutego (2008) a 3 kwietnia w Ogrodzie Botanicznym. Ukazywanie się pierwszych liści miało miejsce między 10 a 24 kwietnia na składowisku oraz między 9 a 22 kwietnia w Ogrodzie Botanicznym. Początek opadania liści przypadał między 25 sierpnia a 1 października zarówno na składowisku jak i w Ogrodzie Botanicznym. Koniec opadania liści następował między 25 października a 10 listopada na składowisku oraz między 15 października a 5 listopada w Ogrodzie Botanicznym.
Faza ulistnienia oznaczająca funkcjonowanie zielonych, fotosyntetycznie aktywnych liści wynosiła od 122 do 159 dni na Składowisku oraz od 125 do 172 dni w Ogrodzie Botanicznym. Liczona ona była od dnia ukazania się pierwszych liści do dnia rozpoczęcia ich opadania w okresie jesieni.
Faza wegetatywna liczona od momentu pękania pąków liściowych do dnia opadnięcia liści wynosiła od 203 do 250 dni na Składowisku oraz od 207 do 250 dni w Ogrodzie Botanicznym.
Analiza wariancji nie wykazała istotnych różnic między terminami większości pojawów fenologicznych rozwoju wegetatywnego. Wyjątkiem są istotne różnice w datach końca rozwoju wegetatywnego między stanowiskami oraz interakcji Stanowisko*rok a także w datach końca fazy ulistnienia w kolejnych latach. Stosunkowo niewielkie różnice w terminach pojawiania się i długości trwania faz wegetatywnych w kolejnych latach miedzy stanowiskami mogą wynikać z umiejscowienia wiązów na skarpie o wystawie północnej, tj. otrzymującej nawet do 40% mniej energii słonecznej padającej na powierzchnię stoku. Niewątpliwie łagodziło to uciążliwości kserycznego siedliska, wyniesionej czaszy składowiska. Równie ważny mógł się okazać rozwój systemu korzeniowego w innych kierunkach, do zalegających odpadów o mniejszym stopniu toksyczności. Na powyższe czynniki nakładają się przesączające przez objętość składowiska odcieki, niosące różny ładunek zanieczyszczeń tj. nadmiar biogenów stymulujących bądź hamujących rozwój roślin oraz powstawanie gazu składowiskowego, który może wypierać tlen z porów glebowych.

ROZWÓJ GENERATYWNY
Otwieranie pąków kwiatowych miało miejsce od 5 lutego do 10 marca na składowisku oraz od 5 lutego do 20 marca w Ogrodzie Botanicznym. Zakwitanie pierwszych kwiatów miało miejsce między 5 marca a 10 kwietnia na składowisku oraz między 10 lutego a 10 kwietnia w Ogrodzie Botanicznym. Przekwitanie ostatnich kwiatów oznaczające koniec fazy kwitnienia miało miejsce między 10 a 30 kwietnia na składowisku oraz między 7 a 25 kwietnia w Ogrodzie Botanicznym. Faza kwitnienia liczona od momentu rozwinięcia pierwszych kwiatów do dnia przekwitnięcia ostatnich kwiatów na drzewie trwała od 14 do 26 dni na składowisku oraz od 11 do 42 dni w Ogrodzie Botanicznym.
Początek przebarwiania owoców obserwowany był między 10 kwietnia a 2 maja na składowisku oraz między 10 kwietnia do 10 maja w Ogrodzie Botanicznym. Koniec przebarwiania owoców notowany był między 19 maja a 3 czerwca na składowisku oraz od 15 maja do 5 czerwca w Ogrodzie Botanicznym. Początek opadania owoców obserwowano między 10 a 25 maja na składowisku oraz od 17 maja do 25 czerwca w Ogrodzie Botanicznym. Koniec opadania owoców miał miejsce od 25 maja do 25 czerwca na składowisku oraz od 25 maja do 10 lipca w Ogrodzie Botanicznym.
Długość fazy kwitnienia wynosiła od 14 do 35 dni na składowisku oraz od 11 do 42 dni w Ogrodzie Botanicznym. Długość fazy przebarwiania owoców wynosiła od 18 do 53 dni na składowisku oraz od 11 do 55 dni w Ogrodzie Botanicznym. Długość fazy opadania owoców wynosiła od 10 do 35 dni na składowisku oraz od 5 do 44 dni w Ogrodzie Botanicznym.
Analiza wariancji wykazała, w większości, brak istotnych różnic miedzy terminami pojawów w rozwoju generatywnym. Istotne różnice, między latami obserwacji, wystąpiły jedynie między pojawami: przekwitania ostatnich kwiatów, początku przebarwiania owoców oraz długości fazy przebarwiania owoców. Prawdopodobną przyczyną były różnice panujących temperatur, w tym spóźnionych przymrozków, oraz nawalne deszcze, które obrywały delikatne owoce- lekkie nasiona otoczone pergaminowym skrzydełkiem.

OBSERWACJE FENOLOGICZNE ULMUS LAEVIS PALL. NA SKŁADOWISKU ODPADÓW I W OGRODZIE BOTANICZNYM UAM
W 1997 roku tj. w drugim roku po wysadzeniu, około metrowe drzewka korzeniami prawdopodobnie osiągnęły toksyczne warstwy odpadów, na co wskazywała utrata 90% liści. Jednakże w następnych latach, rośliny zregenerowały i rozwinęły system korzeniowy w alternatywnych częściach gruntu, o czym świadczy ich niezakłócony, prawidłowy rozwój od tego czasu.
Wiązy wysadzone na zamkniętej czaszy składowiska w latach obserwacji fenologicznych 2005-2012 nie wykazywały objawów choroby grzybowej lub masowej gradacji innych patogenów. Wyjątkiem były obserwowane na liściach szpeciele a także mszyce. Ich pojawianie się nie prowadziło jednak do utraty znaczącej części aparatu asymilacyjnego i nie umniejszało walorów estetycznych koron tych drzew.
Brak masowego kwitnienia i owocowania u drzew rosnących w Ogrodzie Botanicznym może tłumaczyć ich położenie dolinne. Sprzyja to spływowi zimnych mas atmosfery i utrzymywaniu się zamrozisk powietrza. Zjawisko to obserwowano we wszystkich latach obserwacji ze zmiennym natężeniem, w zależności od układu warunków pogodowych.
Anomalie pogodowe nawet w przypadku gatunków krajowych, uznanych jako w pełni zaaklimatyzowane, wywołują np. wcześniejsze pojawianie się poszczególnych faz fenologicznych. Przykładem może być rok 2011. Wysokie temperatury stycznia-lutego skutkowały zakwitaniem na drzewach pierwszych kwiatów już w lutym tego roku. Przemarzły one całkowicie po powrocie zimy i spadkach temperatury do -19 oC a „właściwe” kwitnienie miało miejsce w drugiej połowie marca.
Zgodnie z prowadzonymi obserwacjami, rozsiewanie około 95% skrzydełek otaczających nasiona następuje do końca maja a do czerwca pozostają jedynie nieliczne owoce. Wcześniejsze skrócenie fazy rozsiewania owoców zależało od wystąpienia intensywnych opadów, które swym natężeniem obrywały delikatne nasiona wiązów.
Drzewa rosnące na obydwu stanowiskach, na długotrwałe okresy suszy podczas letnich upałów, reagowały żółknięciem i zrzucaniem części aparatu asymilacyjnego. Zjawisko to wcześniej i z większym nasileniem występowało na składowisku, nawet do 50-60% liści korony. Powodem jest cienka warstwa mineralnej obudowy, o ograniczonej pojemności wodnej, bez możliwości korzystania przez rośliny z wilgoci głębiej zalegających warstw, składających się z odpadów. Przy trwającej suszy od przełomu kwietnia- maja, zrzucanie do 50% liści obserwowano już na przełomie czerwca i lipca. Cechą charakterystyczną było wcześniejsze zrzucanie liści wewnątrz korony, o utrudnionym dostępie światła, tj. mniejszej wydajności fotosyntetycznej. Żółkniecie i opadanie liści z zewnętrznej części korony obserwowano przy dłużej utrzymującym się braku opadów i pogłębiającym się deficycie wody. W Ogrodzie Botanicznym, zjawisko zrzucania liści obserwowano dopiero po okresach suszy trwających przez dłuższy okres, np. dwóch- trzech miesięcy. Nie obejmowało ono przy tym tak znaczącego procentu zrzucanych liści w porównaniu do składowiska, lecz do około 20-30% ogółu liści (2006). W roku następnym (2007), w tych samych miesiącach lecz przy przeciętnej sumie opadów dla wielolecia, drzewa zachowały pełen garnitur, intensywnie zielonych liści.
Długotrwała susza letnia znacznie osłabiając drzewa może być także przyczyną braku, lub występowania w formie szczątkowej, faz kwitnienia i owocowania. W 2006 roku drastyczny deficyt opadów wystąpił, za wyjątkiem sierpnia, od czerwca do października, przy bardzo wysokich temperaturach, wyższych od średniej dla wielolecia dla każdego miesiąca. Masowe zrzucanie liści i osłabienie drzew mogło być powodem nie zawiązania przez wiązy pąków kwiatowych. W konsekwencji w marcu następnego roku jedno z drzew w Ogrodzie Botanicznym nie kwitło. Zachwianie rytmiki rozwojowej u tego osobnika nie miało jednak charakteru trwałego. W następnych latach, po uzupełnieniu zapasów wilgoci glebowej, faza kwitnienia i owocowania u tego osobnika przebiegała bez zakłóceń. Wydaje się jednak, że u wiązów istnieje związek skrajnego deficytu opadów w sezonie wegetacyjnym z nie zawiązywaniem pąków kwiatowych. U pozostałych osobników, po latach posusznych, z brakiem opadów w okresie letnim (np. 2011 z sumą opadów 440 mm), obserwowano w 2012 roku zawiązanie jedynie nielicznych kwiatów i pojedynczych owoców.
Przerwanie okresu suszy przez około 10 dniowe opady, np. w połowie lipca, skutkowało pojawianiem się przyrostów II generacji, tzw. pędów świętojańskich, do 30 cm długości, charakterystycznych np. dla dębów. Zjawisko to obserwowano u wszystkich osobników, na obydwu stanowiskach. Może ono ujawniać sprawnie działający mechanizm dostosowania rozwoju roślin do warunków wilgotnościowych podłoża.
Faza jesiennego przebarwiania liści charakteryzowała się przebarwieniami liści na kolor złocisto- żółty oraz ich sukcesywnym opadaniem, począwszy od zewnątrz korony. Na obydwu stanowiskach, przez okres września i października, skutkowało to coraz mniejszą liczbą pozostałych na drzewach, częściowo zielonych, fotosyntetycznie aktywnych liści. Skutkiem opadania przebarwionych liści na kolor żółty, b. estetyczny, nie obserwowano wyszczególnionego w metodyce obserwacji fenologicznych punktu 6, tj. utraty dekoracyjnego zabarwienia liści.
Wnioski
1) Do zastosowania wiązu szypułkowego na składowiskach odpadów skłaniają: naturalna tolerancja deficytu tlenu w podłożu, przystosowanie do wysokiego zasolenia gruntu, szybki przyrost biomasy, zdolność znaczącej adsorpcji tj. zatrzymywania pyłów na powierzchni liści, rodzimość gatunku oraz częściowa zdolność adaptacji do warunków niedoboru wilgoci w podłożu. Czynniki te predestynują ten gatunek do jego zastosowania w miastach oraz innych terenach zdegradowanych, jakimi są np. składowiska odpadów.
2) Ulmus laevis Pall. jest najodporniejszym krajowym gatunkiem wiązów na tzw. holenderską chorobę wiązów. Objawy typowe dla grafiozy obserwowano jedynie na około 25% stanowisk w krainie Wielkopolsko- Pomorskiej. Dotyczyły one przy tym jedynie pojedynczych drzew.
W ciągu dwudziestu lat od ich wysadzenia, nie obserwowano przypadków tej choroby u drzew wysadzonych na składowisku.
3) Rozwój fenologiczny wiązów szypułkowych Ulmus laevis Pall. na składowisku odpadów w Suchym Lesie i w Ogrodzie Botanicznym UAM przebiegał w sposób podobny, porównywalny.
4) Mimo zasadniczej różnicy jakości podłoża na obydwu omawianych stanowiskach, u drzew tych obserwowano występowanie wszystkich faz fenologicznych. Fazy generatywne występowały ze zmiennym natężeniem w kolejnych latach, w zależności od układu warunków pogodowych.
5) Niekorzystne warunki atmosferyczne w postaci długotrwałej suszy letniej wydają się być odpowiedzialne za brak występowania lub spadek natężenia kwitnienia i owocowania tj. faz generatywnych w roku następnym.
6) Wiąz szypułkowy Ulmus laevis Pall. można zalecić jako gatunek preferowany do biologicznej rekultywacji składowisk odpadów. Dotyczy to wierzchowiny oraz stoków, za wyjątkiem wyniesionych części skarpy o wystawie południowej.
Literatura:
1. Breś W., Golcz A., Komosa A., Kozik E., Tyksiński W. 2003. Nawożenie roślin ogrodniczych. Wydawnictwo Akademii Rolniczej w Poznaniu, Poznań: 122.
2. Bugała W. 2000. Drzewa i krzewy. PWRiL, Warszawa: 556-560.
3. Dolatowski J., Błach A., Winiarski W. 2004. Aleje ogławianych klonów jesionolistnych oraz wiązy chroniące wieś przed pożarem. [W:] Materiały Zjazdu Sekcji Dendrologicznej Polskiego Towarzystwa Botanicznego pt. Drzewo w krajobrazie kształtowanym przez człowieka, Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie, Olsztyn- Kudypy, 28-29 czerwca 2004: 23.
4. Jeż J. 1995. Przyrodnicze aspekty bezpiecznego budownictwa. Wydawnictwo Politechniki Poznańskiej, Poznań: 208.
5. Lewińska J. 2000. Klimat miasta. Zasoby, zagrożenia, kształtowanie. Instytut Gospodarki Przestrzennej i Komunalnej, Kraków, ss. 151
6. Łukasiewicz A. 1978. Rozwój drzew i krzewów na terenie miasta Poznania. Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa-Poznań: 44, 93.
7. Łukasiewicz A. 1995. Dobór drzew i krzewów dla zieleni środkowo-zachodniej Polski. Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań: 140-141, 162.
8. Łukasiewicz A., Łukasiewicz Sz. 2011. Rola i kształtowanie zieleni miejskiej. Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań: 91, 93.
9. Łukasiewicz Sz. 2012. „Struktura fizyczna gruntu, skład chemiczny gleb oraz zawartość substancji organicznej w podłożach 21 stanowisk zieleni miejskiej na terenie Poznania, cz. IV. Zawartość mikroelementów”. Badania Fizjograficzne, R. III, Seria A- Geografia Fizyczna: 71-72.
10. Napierała-Filipiak A., Filipiak M. 2013. Charakterystyka zasobów drzew z rodzaju Ulmus w Krainie Wielkopolsko-Pomorskiej. Materiały konferencyjne „Biologia i ekologia roślin drzewiastych”. Kórnik-Poznań, 21-23 października 2013: 200-201.
11. Pacyniak C. 1992. Najstarsze drzewa w Polsce. Wydawnictwo PTTK „Kraj”, Warszawa: 178.
12. Podbielkowski Z. 1989. Słownik roślin użytkowych. Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, Warszawa: 389.
13. Seneta W., Dolatowski J. 2008. Dendrologia. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa: 155-157.
14. Witkowska-Żuk L. 2013. Rośliny leśne. Multico Oficyna Wydawnicza, Warszawa: 54.
Zamieszczono na stronie 25.08.2014r.


Wersja do druku