• Wersja Polska
  • English Version
  • Deutsch Version
BIP mapa serwisu
szukaj
W najbliższą sobotę jeździ gratowóz

ROZWÓJ SZAKŁAKA POSPOLITEGO

© SZYMON ŁUKASIEWICZ
 
ROZWÓJ SZAKŁAKA POSPOLITEGO RHAMNUS CATHARTICA L. W RÓŻNYCH WARUNKACH SIEDLISKOWYCH (NA ZAMKNIĘTEJ CZASZY SKŁADOWISKA ODPADÓW POZNANIA W SUCHYM LESIE I W OGRODZIE BOTANICZNYM UAM W POZNANIU).
 
Szakłak pospolity Rhamnus cathartica L. należy do gatunków klimatu umiarkowanego półkuli północnej. Występuje pospolicie w Europie i północno zachodniej Afryce, na wschodzie Europy sięga do Kaukazu i zachodniej Syberii. W Polsce jest gatunkiem pospolitym na całym niżu oraz w dolnych partiach gór. Rośnie w rozproszeniu w lasach i zaroślach, także w dolinach rzek i w sąsiedztwie jezior. Szakłak pospolity jest niskim drzewem lub przyjmuje postać krzewiastą, dorastając do 6 – 10 (wyjątkowo do 15) metrów wysokości. Liście jajowato-eliptyczne, od 4 do 8 cm długości, z wierzchu matowo ciemnozielone, opadają zielone po przymrozkach, bez szczególnego przebarwiania. Kwiaty niepozorne, żółtozielone, gwiazdkowate, wyrastają u nasady młodych pędów, z kątów liści na krótkopędach. Pędy często zakończone cierniami. Cecha ta, tj. ciernistość pędów, występuje z większym nasileniem na słonecznych, kamienistych zboczach. Jest gatunkiem tolerancyjnym w stosunku do gleby i światła. Posiada małe wymagania pokarmowe, dobrze przy tym znosi ocienienie. Szakłak pospolity, generalnie, występuje na glebach zasadowych, bogatych w związki wapnia. Zaliczany jest do drzew o wolniejszym wzroście. Jest rośliną niewybredną w stosunku do siedliska, o szerszej skali życiowej. Obecność cierni za zakończeniach gałęzi sprawia, że pokryte nimi pędy skutecznie bronią młode drzewa i krzewy przed zniszczeniem. W naszym klimacie gatunek ten odznacza się całkowitą odpornością na mrozy oraz dostateczną odpornością na suszę. Wymienione cechy oraz dobrze rozwinięty system korzeniowy z licznymi korzeniami włośnikowymi powodują, że może być on polecany jako roślina glebochronna, o stonowanym wzroście1, 2, 3, 4, 5, 6.
Wyniki obserwacji drzew i krzewów na terenie Poznania, w czasie katastrofalnych suszy letnich, które wystąpiły w latach 1982 i 1983, pozwoliły zaliczyć go do gatunków kolejno, najodporniejszych i średnio odpornych na suszę, w zależności od warunków siedliskowych tj. stopnia degradacji środowiska glebowego w warunkach miejskich. Natomiast wyniki obserwacji uszkodzeń mrozowych, w klimacie środkowo- zachodniej Polski, pozwoliły zaliczyć go do taksonów całkowicie wytrzymałych na mrozy3, 4.
 
RYTMIKA SEZONOWA RHAMNUS CATHARTICA L. W LATACH 2005-2012.
Obserwowano dwa drzewa w Ogrodzie Botanicznym o numerze 1632, rosnący na kwaterze otuliny od ul. Dąbrowskiego oraz o numerze 6082, który został wysadzony na części przejętej w latach 90. XX wieku w zachodniej części Ogrodu, od ul. Dąbrowskiego. W Suchym Lesie obserwowano dwa osobniki wysadzone na północnym stoku składowiska, w bezpośrednim sąsiedztwie obserwowanych klonów polnych, na wysokości oczyszczalni odcieków. Wymieniony stok jest częścią mineralnej obudowy czaszy składowiska. Zbudowany jest on w przewadze z materiału gliniastego, o grubości około 3 metrów. Wysadzona grupa drzew w ilości 15 osobników przyjęła się w bardzo dużym procencie, ponad 90%.

ROZWÓJ WEGETATYWNY
Otwieranie pąków liściowych oznaczające początek wegetacji, w zależności od panujących temperatur, miało miejsce między 5 a 20 kwietnia na składowisku oraz od 27 marca do 20 kwietnia w Ogrodzie Botanicznym.
Ukazywanie się pierwszych liści miało miejsce między 19 a 30 kwietnia na składowisku oraz między 13 a 30 kwietnia w Ogrodzie Botanicznym.
Początek opadania liści przypadał między 5 września a 25 października na składowisku oraz między 20 sierpnia a 20 października w Ogrodzie Botanicznym.
Koniec opadania liści miał miejsce między 30 września a 30 listopada na składowisku oraz między 5 a 25 listopada w Ogrodzie Botanicznym.
Faza ulistnienia oznaczająca funkcjonowanie zielonych, fotosyntetycznie aktywnych liści wynosiła od 125 do 180 dni na składowisku oraz od 121 do 172 dni w Ogrodzie Botanicznym. Liczona ona była od dnia ukazania się pierwszych liści do dnia rozpoczęcia ich opadania w okresie jesieni.
Faza wegetatywna liczona od momentu pękania pąków liściowych do dnia opadnięcia liści w kolejnych latach wynosiła od 193 do 250 dni na Składowisku oraz od 205 do 240 dni w Ogrodzie Botanicznym. Długość okresów wegetacyjnych była zbliżona na obu stanowiskach mimo odmiennych warunków środowiska. Różnice wystąpiły między stanowiskami, w latach, co było spowodowane panującymi warunkami atmosferycznymi, głównie dotkliwą suszą w trakcie wegetacji roślin.
 
ROZWÓJ GENERATYWNY
Otwieranie pąków kwiatowych miało miejsce od 5 kwietnia do 8 maja na składowisku oraz od 1 kwietnia do 3 maja w Ogrodzie Botanicznym. Zakwitanie pierwszych kwiatów miało miejsce między 5 a 20 maja na składowisku oraz od 3 do 21 maja w Ogrodzie Botanicznym. Przekwitanie ostatnich kwiatów oznaczające koniec fazy kwitnienia miało miejsce między 30 maja a 10 czerwca na składowisku oraz między 25 maja a 10 czerwca w Ogrodzie Botanicznym. Faza kwitnienia liczona od momentu rozwinięcia pierwszych kwiatów do dnia przekwitnięcia ostatnich kwiatów na drzewie trwała, zarówno na Składowisku jak i w Ogrodzie Botanicznym, od 10 do 30 dni.
W tak bardzo zmienionych warunkach środowiska jakie występują na składowisku odpadów, w kolejnych latach poszczególne z obserwowanych drzew nie owocowały bądź zawiązywały jedynie pojedyncze owoce. Z tego też powodu, ze względu na brak powtórzeń, nie była możliwa analiza statystyczna i określenie istotności różnic długości występowania pozostałych faz fenologicznych, tj. fazy owocowania i opadania owoców.
 
OBSERWACJE FENOLOGICZNE RHAMNUS CATHARTICA NA SKŁADOWISKU ODPADÓW I W OGRODZIE BOTANICZNYM UAM:
Szakłak pospolity wyróżniał się na tle innych gatunków utrzymywaniem zielonego, przeważnie zdrowego ulistnienia w trakcie sezonu wegetacyjnego do sierpnia włącznie. Obserwowane drzewa w latach obserwacji nie wykazywały gradacji patogenów za wyjątkiem objawów chorób grzybowych. Widoczne to było w postaci rdzawych plamek na liściach, co można wiązać z podawanym w literaturze faktem, że jest on przejściowym żywicielem rdzy wieńcowej owsa Puccinia coronata6. Pojawiały się one już w połowie maja, i dotyczyły wówczas <5% liści obejmując <5% powierzchni liścia. Innym przykładem było skręcanie liści u osobników rosnących w Ogrodzie Botanicznym już na początku czerwca, w 2006 roku. Generalnie, w latach 2005-2012 charakterystyczne dla szakłaków było zielone ulistnienie, co nie jest zjawiskiem powszechnym w zmienionych warunkach siedliskowych na składowisku. Drzewa w okresach suszy zachowywały zielone liście, jednak w trakcie długotrwałego braku opadów dochodziło do ich zwijania i więdnięcia. Np. w lipcu 2010 roku u drzew na składowisku obserwowano więdnięcie 90% liści, co było skutkiem 1,5 miesięcznej suszy. Po opadach obserwowano cofanie objawów więdnięcia i powrót blaszek liściowych do normalnego stanu. Może to potwierdzać częściową adaptację tego gatunku do warunków suszy, o czym świadczy redukcja jego pędów/liści do cierni oraz jego naturalne występowanie także na słonecznych, kamienistych zboczach. W warunkach dotkliwych, długotrwałych okresów letnich suszy, np. od kwietnia do połowy czerwca 2011 roku, obserwowano zrzucanie nawet do 50% zawiązanych owoców oraz żółknięcie około 25% liści w dolnej części korony.
Przyczyną braku lub zawiązywania jedynie pojedynczych owoców może być młody wiek osobników, wysadzonych w drugiej połowie lat 90. XX wieku. Dopiero w roku 2012 po raz pierwszy obserwowano ich masowe kwitnienie, tj. po 15 latach od wysadzenia czteroletnich drzewek. Równolegle, prawdopodobną przyczyną braku zawiązanych owoców mogą być wiosenne przymrozki. Np. w Ogrodzie Botanicznym w 2011 roku, w czasie kwitnienia, w nocy z 3 na 4 maja temperatura obniżyła się do minus 5 stopni C, na wysokości 2 metrów. Oprócz tych uwarunkowań równie istotne są różnice siedliskowe, tj. zasobności bądź intoksykacji podłoża przez częściowo przesiąkające odcieki. Na skarpie składowiska, w bezpośrednim sąsiedztwie, obserwowano różnice w intensywności owocowania poszczególnych, jednowiekowych osobników, wysadzanych tego samego dnia.
Brak przebarwienia liści u tego gatunku zauważalny jest w okresie jesieni. Już w październiku stają się one nieestetyczne, po przymrozkach zczerniałe, z rdzawymi plamkami.
Na stanowiskach o wystawie południowej obserwowano wcześniejsze dojrzewanie owoców, o koło 10-14 dni od stanowisk o wystawie północnej tj. na skarpie N lub w warunkach ocienienia od południa przez inne osobniki roślin.
 
Wnioski
1. Szakłak pospolity Rhamnus cathartica L. jest gatunkiem całkowicie odpornym na warunki życiowe klimatu Polski.
2. Odporność na suszę, korzystny rozwój w warunkach środowiska miejskiego oraz zadowalający rozwój na składowisku odpadów w Suchym Lesie przemawiają za jego wysadzaniem na czaszy, jako jednego z gatunków obudowy biologicznej składowiska.
3. Zgodnie z literaturą oraz obserwacjami autora: gęsty system korzeniowy z licznymi korzeniami włośnikowymi, cierniste pędy dające schronienie ptakom oraz powolny rozwój korony uzasadniają jego zastosowanie na skarpach i wierzchowinie składowiska jako gatunku glebochronnego i biocenotycznego.
 
Literatura:
1) Białobok S. 1955. Drzewoznawstwo. Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, Warszawa, s. 440-441.
2) Bugała W. 2000. Drzewa i krzewy. PWRiL, Warszawa: 130-131.
3) Łukasiewicz A. 1989. Wpływ katastrofalnej suszy w latach 1982 i 1983 na drzewa i krzewy w Ogrodzie Botanicznym UAM i na terenie Poznania. Cz. I i II. Biuletyn Ogrodów Botanicznych, Muzeów i Zbiorów. Wiadomości Botaniczne: 33/2, 21-52.
4) Łukasiewicz A. 1995. Dobór drzew i krzewów dla zieleni środkowo-zachodniej Polski. Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań, ss. 172.
5) Owen J. More D. 2011. Drzewa. Przewodnik Collinsa. Multico Oficyna Wydawnicza, Warszawa: 398.
6) Seneta W., Dolatowski J. 2008. Dendrologia. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa: 378.
umieszczono na stronie 25.04.2014


Wersja do druku