• Wersja Polska
  • English Version
  • Deutsch Version
BIP mapa serwisu
szukaj
W najbliższą sobotę jeździ gratowóz

Róża dzika (‘róża psia’, ‘szypszyna’)

© SZYMON ŁUKASIEWICZ

ROZWÓJ RÓŻY DZIKIEJ ROSA CANINA L. W RÓŻNYCH WARUNKACH SIEDLISKOWYCH (NA ZAMKNIĘTEJ CZASZY SKŁADOWISKA ODPADÓW POZNANIA W SUCHYM LESIE I W OGRODZIE BOTANICZNYM UAM W POZNANIU).


Róża dzika (‘róża psia’, ‘szypszyna’) jest wysokim krzewem dorastającym do 3 (4) metrów wysokości, o zielonych, łukowato wygiętych pędach z silnymi hakowatymi kolcami, co pozwala je zaklasyfikować jako prymitywne pnącza. Liście pierzaste, złożone z 5-7 (9) piłkowanych listków, zmiennie owłosione, zielone lub nieznacznie sinawe. Kwitnie masowo przez około dwa tygodnie, w zależności od warunków pogodowych, od połowy maja do końca czerwca. Kwiaty różowe lub białe, o średnicy do 4-5 cm. Owoce zmiennego kształtu, kuliste do jajowatych i elipsoidalnych, 2-3 cm dł., szkarłatnoczerwone i błyszczące. Dojrzewają we wrześniu- październiku a na krzewach mogą pozostawać nawet do lata następnego roku. W okresie zimy są chętnie zjadane przez ptaki. Krzew biocenotyczny, obsiewający się lub sadzony na skraju widnych drzewostanów i śródleśnych polan w celu umożliwienia bytowania, gniazdowania i schronienia dla wielu gatunków ptaków. Płatki korony oraz owocnia bogate w witaminę C, jadalne, używane do wyrobu leczniczych herbat oraz win. Krzew stosowany w ogrodnictwie jako podkładka pod róże szlachetne1, 4, 6, 7.
Rosa canina jest gatunkiem pospolitym w całej Europie. W Polsce pospolita na całym Niżu oraz w dolnych partiach gór; nieco rzadziej występuje w północno-wchodnich rejonach Kraju. Wg Zielińskiego (1987) róże z sekcji Caninae wykazują ogromną zmienność cech morfologicznych oraz przystosowań ekologicznych, co pozwala im zasiedlać nowe tereny i różnorodne siedliska. Jest rośliną światłożądną. Preferuje siedliska średniozasobne, mezotroficzne, o odczynie umiarkowanie kwaśnym do obojętnego. Na terenach przekształconych niewybredna w stosunku do siedliska, zasiedla także nieużytki i tereny porolne. Róża dzika jest cennym krzewem dla zadrzewień krajobrazowych, śródpolnych oraz do obsadzania skarp. Jest rośliną całkowicie wytrzymałą na panujące w Polsce mrozy i susze, może być także sadzona na obszarach miejskich, na szerszych pasach gleby. Efektowny widok przyjmują swobodnie rosnące szpalery róży dzikiej zarówno w okresie masowego kwitnienia, bogatego ulistnienia jak i pozostających przez zimę czerwonych, błyszczących owoców1, 6, 7.
W trakcie katastrofalnej suszy w latach 1982 i 1983 róża dzika została zaliczona do gatunków średnio odpornych na suszę, ze względu na więdnięcie liści i wcześniejsze kończenie wegetacji. Na terenach aglomeracji, oddziałujący na rośliny kseryzm warunków miejskich pogłębia zespół niekorzystnych uwarunkowań środowiska. Ten kompleks negatywnych czynników, tzw. stresorów miejskich powodował wcześniejsze kończenie wegetacji i częściową utratę walorów dekoracyjnych na najgorszych stanowiskach. W konsekwencji została ona zaliczona do grupy gatunków średnio odpornych na negatywne oddziaływanie środowiska miejskiego2, 3, 4, 5.
Opisane powyżej cechy, szeroka skala oraz powszechność występowania skłoniły do wysadzenia grupy róży dzikiej na zamkniętej czaszy starego składowiska. Ze względu na trwającą eksploatację i dalszą rozbudowę składowiska, jedyną wolną powierzchnią przeznaczoną do wysadzeń był stok o wystawie południowej.


RYTMIKA SEZONOWA ROSA CANINA L. W LATACH 2005-2012.
Obserwowane były dwa osobniki w Ogrodzie Botanicznym, jeden na kwaterze roślin europejskich o numerze 1288 oraz drugi, wysadzony w zachodniej części Ogrodu o numerze 6821. Na składowisku w Suchym Lesie obserwowano dwa drzewa wysadzone w drugiej połowie lat 90. XX wieku, w górnej części stoku o wystawie południowej, w jego wschodniej części, na tzw. starej, zamkniętej części Składowiska. Krzewy wysadzone na składowisku rosną na stromym, 450-600 stoku o wystawie S, o niewielkiej miąższości gleby przykrywającej odpady, około 50 centymetrów. W takich warunkach, na składowisku nie jest możliwe korzystanie przez rośliny z wilgoci zawartej w gruncie rodzimym. Obserwowano przy tym opóźniony wpływ rozsączania odcieków na zwiększenie wilgotności głębiej zalegającego podłoża. Objawiało się to poprawą kondycji roślin w trakcie upałów i suszy letnich oraz ich wtórnymi przyrostami, tzw. pędami II generacji.


ROZWÓJ WEGETATYWNY
Otwieranie pąków liściowych oznaczające początek wegetacji, w zależności od panujących temperatur, miało miejsce między 10 lutego (2008) a 25 marca na składowisku oraz między 15 lutego (2008) a 1 kwietnia w Ogrodzie Botanicznym.
Ukazywanie się pierwszych liści miało miejsce między 22 marca a 19 kwietnia na składowisku oraz między 2 a 25 kwietnia w Ogrodzie Botanicznym.
Początek jesiennego przebarwiania liści rozpoczynał się między 20 sierpnia a 10 października na składowisku oraz od 1 sierpnia (2008) a 1 października w Ogrodzie Botanicznym.
Koniec przebarwiania, oznaczający około 90% przebarwionych liści obserwowano między 20 października a 25 listopada na składowisku oraz od 1 października do 20 listopada w Ogrodzie Botanicznym.
Początek opadania liści miał miejsce między 25 sierpnia a 20 października na składowisku oraz od 20 sierpnia do 20 października w Ogrodzie Botanicznym.
Koniec opadania liści stwierdzano między 10 października do 20 grudnia na składowisku oraz od 20 października a 30 listopada w Ogrodzie Botanicznym.
Faza ulistnienia oznaczająca funkcjonowanie zielonych, fotosyntetycznie aktywnych liści wynosiła od 144 do 183 dni na składowisku oraz od 140 do 180 dni w Ogrodzie Botanicznym (Tab. 1). Liczona ona była od dnia ukazania się pierwszych liści do dnia rozpoczęcia ich opadania w okresie jesieni. Różnice wystąpiły miedzy obserwowanymi stanowiskami, w poszczególnych latach, w datach końca i długości trwania fazy ulistnienia. Był oto spowodowane m.in. wpływem rozsączanych odcieków i powstawaniem, po dotkliwej suszy i utracie większości ulistnienia, pędów i liści II generacji.
Faza wegetatywna liczona od momentu pękania pąków liściowych do dnia opadnięcia liści w kolejnych latach wynosiła od 210 do 305 dni na składowisku oraz od 219 do 261 dni w Ogrodzie Botanicznym. Brak było istotnych różnic bądź były one marginalnie istotne, na poziomie p=0,1, między latami obserwacji (Tab. 1).


ROZWÓJ GENERATYWNY
Otwieranie pąków kwiatowych miało miejsce od 3 do 23 maja na składowisku oraz od 5 do 16 maja w Ogrodzie Botanicznym.
Zakwitanie pierwszych kwiatów miało miejsce między 16 maja a 9 czerwca na składowisku oraz od 15 maja do 8 czerwca w Ogrodzie Botanicznym.
Przekwitanie ostatnich kwiatów oznaczające koniec fazy kwitnienia miało miejsce od 3 do 23 czerwca na składowisku oraz od 15 maja do 26 czerwca w ogrodzie Botanicznym.
Faza kwitnienia liczona od momentu rozwinięcia pierwszych kwiatów do dnia przekwitnięcia ostatnich kwiatów na drzewie trwała od 12 do 26 dni na składowisku oraz od 15 do 30 dni w Ogrodzie Botanicznym. Analiza wariancji nie wykazała istotnych różnic statystycznych między długością trwania tej fazy zarówno w latach, między stanowiskami jak i interakcji stanowisko*rok (Tab.2).
Początek fazy dojrzewania owoców miał miejsce między 1 sierpnia a 10 września na składowisku oraz między 20 lipca a 25 września w Ogrodzie Botanicznym. Koniec tej fazy miał miejsce między 30 września a 30 października na składowisku oraz między 17 września a 30 października w Ogrodzie Botanicznym. Długość tej fazy wynosiła od 39 do 65 dni na stanowisku oraz od 35 do 110 dni w Ogrodzie Botanicznym. Analiza wariancji wykazała brak istotnych różnic w długości tej fazy zarówno między stanowiskami jak i poszczególnymi latami. Wyjątkiem są marginalnie istotne różnice interakcji stanowisko*rok na poziomie p=0,1 (Tab. 2).
Początek rozsiewania owoców miał miejsce od 15 października do 1 grudnia na składowisku oraz między 10 października a 15 stycznia w Ogrodzie Botanicznym. Koniec fazy rozsiewania owoców był obserwowany od połowy marca do połowy lipca następnego roku na składowisku oraz od marca do sierpnia następnego roku w Ogrodzie Botanicznym. Trwanie tej fazy wynosiło od 155 do 229 dni na składowisku oraz od 109 do 220 dni w Ogrodzie Botanicznym, generalnie przy braku istotnych różnic statystycznych (Tab. 3).


OBSERWACJE FENOLOGICZNE ROSA CANINA L. NA SKŁADOWISKU ODPADÓW I W OGRODZIE BOTANICZNYM UAM:
Krzewy Rosa canina L. w latach obserwacji nie wykazywały objawów chorób grzybowych czy masowej gradacji patogenów. Wyjątkiem były galasy, po 1 na krzewach na składowisku, wywoływane przez larwy owada (szypszyniec różany to błonkówka z rodziny galasówkowatych).
Osobniki róży dzikiej na składowisku rosną w skrajnie niekorzystnych warunkach które obejmują glebę, ok. 50 cm gruntu przykrywającego odpady, oraz niekorzystne stosunki klimatyczne jakie panują na stoku składowiska o wystawie południowej. Skutkiem wystawy S i wyniesienia terenu jest kseryzm tego siedliska pogłębiany przez brak ocienienia przez inne rośliny, co mogłoby ograniczyć pełną insolację. Zbyt cienka warstwa gruntu posiada niewielkie możliwości retencji wilgoci a sporadyczny nadmiar opadów jest grawitacyjnie odsączany z mineralnego podłoża. W takich warunkach, dla poprawnego funkcjonowania roślin ważna jest nie tylko bezwzględna suma miesięcznych opadów ale ich rozkład w ciągu całego sezonu wegetacyjnego. Okresy suszy atmosferycznej, nawet jeżeli wystąpiły po okresie wzmożonych opadów, skutkują więdnięciem, zamieraniem i opadaniem liści. Przykładem może być rok 2010 kiedy to w maju opady dwukrotnie przekroczyły, 106mm, średnią dla wielolecia, 50mm. Mimo tego, utrzymujący się od czerwca do połowy lipca brak opadów, przy temperaturach oscylujących wokół 30oC, skutkował suszą glebową i biologiczną. Objawiało się to więdnięciem i składaniem listków wzdłuż nerwu głównego, oraz sukcesywnym żółknięciem i opadaniem do 50% liści. Efektem był ażurowy widok koron krzewów, jako skutek i reakcja na brak wilgoci glebowej przy nieograniczonej insolacji. W sierpniu, po obfitych opadach rośliny wytworzyły nowe pędy II generacji, ‘łozy’, dorastające do ponad 1m długości, odbudowując garnitur utraconych liści. W takich przypadkach zielone ulistnienie rośliny zachowywały do późnej jesieni, na końcach pędów nawet do końca listopada, mimo zdarzających się przymrozków do -5oC. Opisane zjawisko szybkiej reakcji Rosa canina na brak opadów, przy niemożności pobrania wody z podłoża, wydaje się być typową reakcją dla osobników tego gatunku, które obserwowano corocznie, przez cały okres obserwacji, w latach 2005-2012. Zmniejszanie powierzchni transpiracyjnej można więc zaliczyć do mechanizmów obronnych, pozwalających gatunkowi na przetrwanie warunków stresu wodnego. Rośliny zachowywały przy tym możliwość odbudowy aparatu asymilacyjnego, po uzupełnieniu retencji gruntu-gleby. Na składowisku, po występujących na przemian okresów posuchy atmosferycznej i opadów, obserwowano nawet do trzykrotnego wytwarzania przyrostów (2007: 22.06 przyrosty II generacji, 28.07 – przyrosty III generacji). Zachowanie to obserwowano także w Ogrodzie Botanicznym, gdzie krzewy mogły swobodnie penetrować nawet głębsze podłoże, jednakże z o wiele mniejszym nasileniem.
Brak opadów powodował także wstrzymanie rozwoju pąków kwiatowych i nierównomierne kwitnienie. Na składowisku, w 2007 roku po wystąpieniu opadów między 7 a 15 maja, do końca miesiąca nie wystąpiły istotne opady dla retencji glebowej (opady niewielkie, do 1- 2mm zraszają jedynie liście). Wg dokonanych tu 30 maja obserwacji: około 30% kwiatów przekwitło, kwitło około 20% a ponad 50% znajdowało się w fazie pąków kwiatowych. Także to zachowanie może być dowodem na istnienie sprawnie działającego mechanizmu funkcjonowania rośliny w warunkach suszy, który umożliwia zawiązanie możliwie dużej liczby owoców i, w konsekwencji, nasion. Wymienione uwarunkowania sprawiają, że na składowisku intensywność owocowania krzewów dzikiej róży wynosiła około 25% wielkości, w stosunku do odniesienia, tj. roślin w Ogrodzie Botanicznym. Owoce pozostawały w większości do wiosny następnego roku, estetyczne, pełne, szkarłatnoczerwone. W miesiącach zimowych stanowią one pokarm dla ptaków (w pierwszej kolejności zjadane są owoce z zewnętrznej, górnej części krzewu).


Wnioski
1) Obserwowany rozwój osobników Rosa canina w latach 2005-2012 na Składowisku w Suchym Lesie oraz w Ogrodzie Botanicznym był zbliżony. Dotyczyło to braku istotnych różnic statystycznych zarówno w rozwoju wegetatywnym jak i generatywnym.
2) Różę dziką, psią, można zaliczyć do taksonów zalecanych dla składowisk odpadów. Przemawiają za tym cechy biocenotyczne tego gatunku, głównie jako miejsce schronienia oraz zimowa baza pokarmowa dla ptaków.
3) Mimo skrajnie niekorzystnych warunków wilgotnościowych, dzięki wewnętrznym mechanizmom obronnym, krzewy te można zalecić do obsadzania skarp składowisk jako roślin pionierskich, ocieniających glebę i stabilizujących stoki.
4) Walorami estetycznymi gatunku są: masowe kwitnienie w maju-czerwcu oraz czerwone, błyszczące owoce w okresie zimy.

Literatura
1. Bugała W. 2000. Drzewa i krzewy. PWRiL, Warszawa: 470-471.
2. Łukasiewicz A. 1978. Rozwój drzew i krzewów na terenie miasta Poznania. Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa-Poznań: 105, 114.
3. Łukasiewicz A. 1989. Wpływ katastrofalnej suszy w latach 1982 i 1983 na drzewa i krzewy w Ogrodzie Botanicznym UAM i na terenie Poznania. Cz. I i II. Biuletyn Ogrodów Botanicznych, Muzeów i Zbiorów. Wiadomości Botaniczne: 33/2, 21-52.
4. Łukasiewicz A. 1995. Dobór drzew i krzewów dla zieleni środkowo-zachodniej Polski. Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań: 120-121, 159.
5. Łukasiewicz A., Łukasiewicz Sz. 2011. Rola i kształtowanie zieleni miejskiej. Wyd. Nauk. UAM, Poznań, ss. 148.
6. Seneta W., Dolatowski J. 2008. Dendrologia. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa: 274.
7. Witkowska-Żuk L. 2013. Rośliny leśne. Multico Oficyna Wydawnicza, Warszawa: 101.

umieszczono na stronie 25.04.2014


Wersja do druku