• Wersja Polska
  • English Version
  • Deutsch Version
BIP mapa serwisu
szukaj
Rekultywacja kwatery P-3

ROZWÓJ KLONU POLNEGO

© SZYMON ŁUKASIEWICZ
 
ROZWÓJ KLONU POLNEGO ACER CAMPESTRE L. W RÓŻNYCH WARUNKACH SIEDLISKOWYCH (NA ZAMKNIĘTEJ CZASZY SKŁADOWISKA ODPADÓW POZNANIA W SUCHYM LESIE I W OGRODZIE BOTANICZNYM UAM W POZNANIU).
 
Klon polny (paklon) – Acer campestre L., jest jednym z trzech krajowych klonów obok klona zwyczajnego Acer platanoides L. i jawora Acer pseudoplatanus L. Dorasta zwykle do 10 (20) metrów wysokości. Jako drzewo posiada szeroką i gęstą, najczęściej kopulastą koronę. W strefie przejściowej między stepem a lasem na Ukrainie może osiągać wysokość nawet do 25 metrów. Drzewo to żyje przeciętnie do 200 lat a najstarszy osobnik tego gatunku, w Niemczech, liczył 380 lat. W naszym kraju wiek najstarszego klona polnego w przypałacowym parku w Dobrzycy (Wielkopolska) szacowany jest na około 300 lat1, 11.
Pnie klonów polnych są zwykle krótkie, pokryte podłużnie spękaną korowiną. Na siedliskach gorszych, suchych i piaszczystych, może także przyjmować postać krzewiastą. Posiada zmienne, najmniejsze spośród krajowych klonów liście, z 5(3) zaokrąglonymi klapami o nieostrych wcięciach, o średnicy 5-10 cm; górna strona naga, dolna w różnym stopniu owłosiona. Owocem są orzeszki zakończone skrzydełkiem, „skrzydlaki”, osadzone horyzontalnie po dwa, rozpostarte pod kątem 1800. Nasiona opadają sukcesywnie, nawet do wiosny następnego roku. Zebrane jesienią, przed siewem wymagają 1-2 lat stratyfikacji1.
Klon polny występuje w środkowej, południowej i wschodniej Europie od Hiszpanii do Kaukazu i Azji Mniejszej; generalnie nie występuje natomiast na Półwyspie Skandynawskim. W Polsce przebiega północno-wschodnia granica jego występowania, która przebiega, orientacyjnie, wzdłuż Wisły i Bugu; w północno-wschodniej i wschodniej Polsce na wschód od Sanu, klon polny występuje bardzo rzadko na pojedynczych, oderwanych stanowiskach. Jest gatunkiem niżowym, do piętra pogórza na obszarach górskich; nie notowano go w Tatrach i na Podtatrzu. Najczęściej spotykany jest w Wielkopolsce, na Kujawach oraz Pogórzu Przemyskim. Gatunek zmienny pod względem pokroju liści oraz owłosienia owoców, liści i pędów. Na stanowiskach kserotermicznych, stokach o wystawie południowej z obecnością węglanu wapnia w podłożu, występuje jego forma korkowa, często krzewiasta (A. c. f. suberosa) o korkowych listewkach- naroślach na pędach, które na starszych drzewach mogą zanikać. Na tego typu stanowiskach spełnia on rolę fitocenotyczną. Kolonizuje strome zbocza narażone na erozję oraz wspomaga regenerację gleby przez dostarczanie znacznych ilości, stosunkowo szybko rozkładających się liści, tworzących próchnicę typu mull. Spośród trzech krajowych gatunków jest klonem najrzadziej spotykanym, lecz cechującym się dużą zdolnością przystosowania do zmiennych warunków środowiska. Występuje na stanowiskach słonecznych i suchych, kserotermicznych ale także na glebach żyznych, w lasach łęgowych. Jest gatunkiem cienioznośnym, szczególnie w młodości. Preferuje ciepłe i wapienne gleby, znosi przy tym słabe zasolenie gleby. Jest rośliną o dużej sile witalnej tworząc wtórne, np. przerzedzone na skutek setek lat wypasu, laski i zarośla. Dynamika tego gatunku polega na kolonizowaniu terenów odkrytych jak i zbiorowisk leśnych w różnym stopniu przekształconych. Nadaje się zarówno na wysokie szpalery jak i na żywopłoty; jest taksonem wolnym od chorób i szkodników, nie wymagającym chemicznych oprysków. W aglomeracjach miejskich może być polecany jako drzewo przydrożne, szczególnie jego forma ‘Elsrijk’ o wąskiej, jajowatej koronie. W naszym klimacie jest wytrzymały na mrozy, suszę oraz zanieczyszczenie powietrza w aglomeracjach miejskich, w tym na zapylenie. Może być wysadzany w ciasnych misach glebowych, na skraju chodnika i jezdni, na szerszych pasach zieleni wzdłuż dróg jak i w parkach zieleni osiedlowej. W warunkach miejskich Poznania, w ciągu 31 lat obserwacji, rozwój klonów polnych na wszystkich tych siedliskach był zbliżony do normalnego. Jest jednym z głównych gatunków do zadrzewień krajobrazowych, do stosowania pojedynczo lub grupowo o intensywnym, złocisto-żółtym kolorze korony w okresie jesieni1, 2, 3, 4, 6, 7, 8, 12, 13.
W Poznaniu od 2003 do 2014 roku, na zlecenie Zarządu Dróg Miejskich, w bezpośrednim sąsiedztwie jezdni wysadzono około 2000 klonów polnych w formie ‘Elsrijk’, szczepionych na podkładce Acer campestre, w obrębie ponad 60. ulic. Jako formy pienne wysadzano je z bryłą korzeniową, co umożliwiło bardzo wysoki procent przyjęcia, około 100%. Na najgorszych stanowiskach obserwuje się zatrzymanie rozwoju i brak przyrostów. Jest to sygnałem do podjęcia interwencji i sprawdzenia stanu technicznego pobliskiej infrastruktury, np. przy zalewaniu mis glebowych wodą z nieszczelnej kanalizacji deszczowej, nieszczelności instalacji gazowej itp. (A. Szulc 2014 – inf. ustna).
Zastosowanie klonu polnego na składowisku odpadów wynika także z faktu, że okazał się on taksonem najbardziej tolerancyjnym na zasolenie spośród badanych 21 gatunków i odmian klonów. Zaliczony przy tym został do gatunków tolerancyjnych na zanieczyszczenia gazowe, w tym pyłami zawierającymi metale oraz na nadmierne działanie promieni słonecznych5.
Przy emisji CO2 z procesu spalania gazu składowiskowego istotnym jest fakt, że przy obecnym stężeniu CO2 w dolnej warstwie atmosfery, 360 ppm, natężenie fotosyntezy u klonów nie osiąga poziomu wysycenia. Możliwy, wyższy od przeciętnego poziom tego gazu w atmosferze na składowisku odpadów będzie więc skutkował jego większą asymilacją przez klony. Biologiczne wiązanie tego gazu jest bardzo istotne w obliczu europejskich starań o ograniczenie emisji CO2. Z tej perspektywy ważne jest trwanie tego procesu przez cały okres sezonu wegetacyjnego. Maksymalny poziom natężenia fotosyntezy Acer campestre osiąga około połowy września, przy nieznacznych wahaniach tego procesu w ciągu sezonu wegetacyjnego10.
Obserwowana tolerancja tego gatunku na deficyt wody zaliczana jest do mechanizmów adaptacji roślin do warunków suszy. Zmniejszanie dostępnej wilgoci glebowej wywołuje zamykanie szparek na powierzchni liści, co chroni je przed utratą wody. O wysokiej sprawności tego procesu świadczy fakt, że zjawisko to obserwowano przed wystąpieniem zmian statusu wodnego liści10.

RYTMIKA SEZONOWA ACER CAMPESTRE L. W LATACH 2005-2012.
Obserwowano dwa drzewa w Ogrodzie Botanicznym o numerach: 1666, rosnący na kwaterze roślin przebarwiających się jesienią w sąsiedztwie ul. Dąbrowskiego oraz o numerze 3767 na kwaterze kserotermicznych roślin rzadkich i ginących. Na składowisku w Suchym Lesie obserwowano dwa drzewa wysadzone w około trzymetrowej warstwie okalającej odpady, na stoku o wystawie północnej, wznoszącym się naprzeciwko oczyszczalni odcieków, poniżej punktu zbierania surowców wtórnych. Drzewa w ilości około 15 osobników wysadzono w drugiej połowie lat 90. XX wieku z bardzo dużym procentem przyjęć (ponad 90%).
 
ROZWÓJ WEGETATYWNY
Otwieranie pąków liściowych oznaczające początek wegetacji, w zależności od panujących temperatur, miało miejsce między 10 marca a 7 kwietnia na składowisku oraz między 20 lutego (2008) a 5 kwietnia w Ogrodzie Botanicznym.
Ukazywanie się pierwszych liści miało miejsce między 12 a 29 kwietnia na składowisku oraz między 12 do 26 kwietnia w Ogrodzie Botanicznym.
Początek jesiennego przebarwiania liści miał miejsce między 1 a 25 września na składowisku oraz między 1 września a 28 października w Ogrodzie Botanicznym.
Koniec przebarwiania, oznaczający około 90% przebarwionych liści obserwowano między 1 a 30 października na składowisku oraz między 15 października a 5 listopada w Ogrodzie Botanicznym.
Początek opadania liści miał miejsce między 10 września a 20 października na składowisku oraz między 5 września a 20 października w Ogrodzie Botanicznym.
Koniec opadania liści miał miejsce między 30 października a 10 listopada na składowisku oraz między 30 października a 20 listopada w Ogrodzie Botanicznym.
Faza ulistnienia oznaczająca funkcjonowanie zielonych, fotosyntetycznie aktywnych liści wynosiła od 106 do 183 dni na Składowisku oraz od 129 do 175 dni w Ogrodzie Botanicznym (Tab. 1). Liczona ona była od dnia ukazania się pierwszych liści do dnia rozpoczęcia ich opadania w okresie jesieni.
Faza wegetatywna liczona od momentu pękania pąków liściowych do dnia opadnięcia liści w kolejnych latach wynosiła od 212 do 235 dni na Składowisku oraz od 210 do 250 dni w Ogrodzie Botanicznym. Długość okresów wegetacyjnych była zbliżona na obu stanowiskach mimo odmiennych warunków podłoża. Różnice wystąpiły na stanowiskach, między latami, co było spowodowane panującymi warunkami atmosferycznymi, głównie dotkliwą suszą w trakcie wegetacji roślin.

ROZWÓJ GENERATYWNY
Otwieranie pąków kwiatowych miało miejsce od 13 do 27 marca na składowisku oraz od 20 lutego (2008) do 26 kwietnia w Ogrodzie Botanicznym. Zakwitanie pierwszych kwiatów miało miejsce między 18 kwietnia a 3 maja na składowisku oraz od 19 kwietnia do 1 maja w Ogrodzie Botanicznym. Przekwitanie ostatnich kwiatów oznaczające koniec fazy kwitnienia miało miejsce, zarówno na składowisku jak i w Ogrodzie Botanicznym, od 5 do 20 maja. Faza kwitnienia liczona od momentu rozwinięcia pierwszych kwiatów do dnia przekwitnięcia ostatnich kwiatów na drzewie trwała od 13 do 26 dni na Składowisku oraz od 14 do 25 dni w Ogrodzie Botanicznym.
W tak bardzo zmienionych warunkach środowiska jakie występują na składowisku odpadów, w kolejnych latach poszczególne z obserwowanych drzew nie owocowały bądź zawiązywały jedynie pojedyncze owoce. Z tego też powodu, ze względu na brak powtórzeń, nie była możliwa analiza statystyczna i określenie istotności różnic występowania tej fazy fenologicznej, tj. fazy owocowania.

OBSERWACJE FENOLOGICZNE ACER CAMPESTRE L. NA SKŁADOWISKU ODPADÓW I W OGRODZIE BOTANICZNYM UAM:
Klon polny wyróżnia się na tle innych gatunków utrzymywaniem zielonego, zdrowego ulistnienia przez cały sezon wegetacyjny do września włącznie. Obserwowane drzewa w latach obserwacji nie wykazywały gradacji patogenów czy objawów chorób grzybowych. W latach 2005-2012 charakterystyczne dla klonów było zdrowe, ciemnozielone ulistnienie. Drzewa, nawet w warunkach dotkliwych okresów suszy zachowywały zielone, niezwiędnięte liście. Może to potwierdzać sprawnie działający mechanizm adaptacji tego gatunku do warunków suszy. Potwierdza to wagę zamykania szparek liści, przed zmianami ich statusu wodnego10. W przypadku długotrwałej, katastrofalnej suszy, u jednego osobnika na składowisku obserwowano przebarwianie liści na kolor jasnozielony, dochodziło także do opadania około 5% liści, co nie umniejszało jego walorów estetycznych. Zmiana wybarwienia liści może być wynikiem początku rozkładu chlorofilu ale także brakiem wystarczającej puli azotu w podłożu, w skarpie uformowanej z gliniastego, lecz jałowego gruntu. W takich warunkach, atmosferyczno-gruntowych, na składowisku obserwowano niewielkie zakłócenia rytmiki rozwojowej drzew. Objawiało się to szybszym od przebarwienia opadaniem pojedynczych zielonych liści, w trzeciej dekadzie września.
Na skarpie o wystawie północnej, na której wysadzono klony, stwierdzono istotne różnice w terminach rozpoczynania wegetacji. U osobników rosnących przy jej górnej krawędzi, sezonowo wcześniej oświetlonych, klony rozpoczynały wegetację nawet o około 2-3 tygodnie wcześniej od osobników rosnących w ich cieniu, u podstawy, w dolnej części skarpy.
O różnicach zasobności i urodzajności podłoża na składowisku może świadczyć fakt, że w grupie drzew wysadzonych na skarpie tego samego dnia, kilka drzew obficie owocowało a na kilku, w bezpośrednim sąsiedztwie, owoców nie stwierdzano lub były zawiązane jedynie pojedyncze. Owoce natomiast z ubiegłego roku pozostawały na drzewach nawet do lipca-sierpnia roku następnego, co potwierdza przytaczane w opisie gatunku dane z literatury. Na składowisku stwierdzano przy tym o około 50% mniejsze owoce- skrzydlaki od drzew odniesienia w Ogrodzie Botanicznym UAM. Zawiązane nasiona na składowisku były podobnie mniejsze lecz wykształcone, nie płonne. W warunkach zdegradowanego środowiska glebowego, zawiązywanie niewielkiej liczby owoców i o mniejszej masie, jest zjawiskiem spotykanym także u innych gatunków np. u kasztanowca zwyczajnego Aesculus hippocastanum L.9.
Faza jesiennego przebarwienia liści zachodzi u omawianego gatunku ze znaczną intensywnością, co jest podkreślane w podręcznikach dendrologii. Zarówno na składowisku jak i w Ogrodzie Botanicznym w październiku liście przebarwiały się na intensywnie złocisto- żółty kolor, silny w odbiorze emocjonalnym, i w takim stanie opadały. Wyjątkiem był osobnik rosnący w Ogrodzie Botanicznym na kwaterze roślin kserotermicznych, o wystawie południowej, którego liście po okresie przebarwienia się, brązowiały i zamierały. W takim stanie, do listopada, na drzewie pozostawało około 15% suchych, sukcesywnie opadających liści.
Wnioski
1) Klony polne Acer campestre L. w latach obserwacji 2005-2012 cechował porównywalny rozwój na składowisku odpadów Poznania w Suchym Lesie i warunkach odniesienia tj. w Ogrodzie Botanicznym UAM.
2) Miarą przydatności tego gatunku może być faza listnienia, trwająca w warunkach zdegradowanego środowiska glebowego na składowisku do września włącznie.
3) Na obu siedliskach drzewa zachowywały zielone ulistnienie do końca sezonu wegetacyjnego nawet podczas okresów dotkliwej suszy i upałów letnich.
4) W warunkach całkowicie przekształconego, głębszego podłoża, u drzew na składowisku obserwowano fazę jesiennego przebarwienia liści z pełną intensywnością, podobnie jak w warunkach odniesienia tj. w Ogrodzie Botanicznym UAM.
5) Klon polny można zalecić jako jeden z głównych taksonów „gatunek nr I” do biologicznej rekultywacji składowiska odpadów innych niż niebezpieczne i obojętne (dawniej odpadów komunalnych).
Literatura
1. Boratyński A. 1999. Systematyka i geograficzne rozmieszczenie. [W:] Bugała W. (red.) Klony. Bogucki Wydawnictwo Naukowe, Poznań-Kórnik 1999: 15-73.
2. Boratyński A., Filipiak M. 1999. Zarys ekologii. [W:] Bugała W. (red.) Klony. Bogucki Wydawnictwo Naukowe, Poznań-Kórnik 1999: 275-327.
3. Bugała W. 2000. Drzewa i krzewy. PWRiL, Warszawa: 130-131.
4. Jutrzenka-Trzebiatowski A. 1999. Występowanie klonów w zbiorowiskach leśnych Polski. [W:] Bugała W. (red.) Klony. Bogucki Wydawnictwo Naukowe, Poznań-Kórnik 1999: 329-388.
5. Karolewski P. 1999. Wrażliwość na czynniki abiotyczne. [W:] Bugała W. (red.) Klony. Bogucki Wydawnictwo Naukowe, Poznań-Kórnik 1999: 389-426.
6. Łukasiewicz A. 1978. Rozwój drzew i krzewów na terenie miasta Poznania. Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa-Poznań: 14, 51.
7. Łukasiewicz A. 1993. Rozwój klonów (Acer spp.) w kolekcjach Ogrodu Botanicznego UAM w Poznaniu, ich odporność na mrozy i susze oraz ocena przydatności poszczególnych gatunków dla terenów zieleni. Biuletyn Ogrodów Botanicznych, Warszawa, Vol. 2: 37-67.
8. Łukasiewicz A. 1995. Dobór drzew i krzewów dla zieleni środkowo-zachodniej Polski. Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań: 47, 144.
9. Łukasiewicz Sz. 2003. Skład chemiczny i masa nasion na tle intensywności owocowania kasztanowca białego Aesculus hippocastanum L. w warunkach miejskich Poznania. Biuletyn Ogrodów Botanicznych, Warszawa, 12: 83-90.
10. Oleksyn J. Wymiana gazowa i gospodarka wodna. . [W:] Bugała W. (red.) Klony. Bogucki Wydawnictwo Naukowe, Poznań-Kórnik 1999: 95- 125.
11. Pacyniak. C. 1999. Najstarsze klony w Polsce. [W:] Bugała W. (red.) Klony. Bogucki Wydawnictwo Naukowe, Poznań-Kórnik 1999: 643-655.
12. Seneta W. 1991. Drzewa i krzewy liściaste A-B. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa: 58-61
13. Seneta W., Dolatowski J. 2008. Dendrologia. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa: 356-358.
 
umieszczono na stronie 25.04.2014


Wersja do druku