• Wersja Polska
  • English Version
  • Deutsch Version
BIP mapa serwisu
szukaj
Rekultywacja kwatery P-3

ROZWÓJ GŁOGU JEDNOSZYJKOWEGO

© SZYMON ŁUKASIEWICZ
 
 
ROZWÓJ GŁOGU JEDNOSZYJKOWEGO CRATAEGUS MONOGYNA JACQ. W RÓŻNYCH WARUNKACH SIEDLISKOWYCH (NA ZAMKNIĘTEJ CZASZY SKŁADOWISKA ODPADÓW POZNANIA W SUCHYM LESIE I W OGRODZIE BOTANICZNYM UAM W POZNANIU).
 
Rodzaj Crataegus- głóg obejmuje około 50 gatunków w Europie oraz do 100 w Ameryce Północnej (z greckiego: Krataigos = głóg, kratys = twardy, mocny). W Polsce występują dziko trzy gatunki tego rodzaju oraz ich mieszańce. Występujące u nas głogi są niskimi drzewami lub przyjmują postać krzewów, z cierniami na pędach. Są to drzewa odznaczające się bardzo twardym drewnem. Jest ono używane w wielu krajach do wyrobu przedmiotów gospodarstwa domowego. Starsze okazy, wykopywane z gruntu, trudno przyjmują się po przesadzeniu. Wskazane jest wówczas jesienne wysadzanie i silne skracanie pędów korony, co zmniejsza parowanie i umożliwia roślinom powolne zregenerowanie utraconego sytemu korzeniowego.
Głóg jednoszyjkowy Crataegus monogyna Jacq., zaliczany jest do wysokich krzewów lub drzew o gęstej, ciernistej koronie; dorasta do 6 - 8 (10) metrów wysokości. Od wieków znany jako roślina lecznicza, stosowana w leczeniu chorób układu krążenia. Występuje pospolicie w Europie, za wyjątkiem jej północnych obszarów. W Polsce występuje na całym niżu i pogórzu; jest najczęściej spotykanym krajowym gatunkiem głogów. Z krajowymi taksonami daje mieszańce zarówno z głogiem dwuszyjkowym, Crataegus laevigata (Poir.) DC. jak i odgiętodziałkowym, Crataegus rhipidophylla Gand. Najlepiej rozwija się na glebach zwięzłych, piaszczysto-gliniastych i ciepłych, wymaga przy tym pełnego oświetlenia. Z tego względu preferuje miejsca otwarte, okrajki świetlistych lasów, stoki i zarośla. Generalnie jest niewybredny w stosunku do podłoża, wysiewa się także na glebach suchych i jałowych. W środkowo zachodniej Polsce całkowicie odporny na występujące tu mrozy, należy także do drzew odpornych na suszę. W badaniach wpływu katastrofalnej suszy, jaka miała miejsce w latach 1982-1983, na drzewa i krzewy w Ogrodzie Botanicznym UAM i na terenie Poznania głóg jednoszyjkowy Crataegus monogyna zaliczono do najodporniejszych gatunków na suszę. W tak skrajnych warunkach środowiska rośliny z tej grupy zachowywały żywe wszystkie pędy i większość liści, przynajmniej do października, nie tracąc efektu ozdobnego.
Pod względem dekoracyjnym rośliny tego gatunku wyróżniają się wczesnym rozwojem liści na wiosnę, wg obserwacji fenologicznych autora wcześniejszym, od 7 do 14 dni, od pozostałych obserwowanych gatunków. Liście skórzaste, ciemnozielone i błyszczące, na spodzie wyraźnie jaśniejsze. Daje krótkotrwały, dziesięciodniowy efekt masowego kwitnienia w kolorze bieli. Poprzez umiejętne zastosowanie tego gatunku można w tym czasie uzyskać duży kontrast śnieżnobiałych kwiatów na tle np. głębokiej zieleni. Przebarwianie liści w okresie jesieni zachodzi sukcesywnie, od września do października na krótko przed ich opadaniem, stąd brak efektu masowego, intensywnego ich przebarwiania. Niedobór opadów powoduje przedwczesne, o około dwa tygodnie, opadanie liści bez widocznego ich jesiennego przebarwienia. Podsumowując, estetyczne znaczenie głogów jednoszyjowych uwidacznia się w okresach:
1) pełni ich kwitnienia,
2) ciemnozielonym kolorze liści w okresie lata oraz
3) długo utrzymujących się na pędach, nawet do wiosny następnego roku, mięsistych i kulistych (do 1 cm dł.) czerwonych lub wiśniowych owocach.
W szkółkarstwie głóg jednoszyjkowy stosuje się jako podkładkę do szczepienia odmian rodzaju Crataegus oraz jarzębin – rodzaj Sorbus. W praktyce używany jest on jako tania roślina żywopłotowa na formowane, obronne żywopłoty o ograniczonym wzroście, także na glebach piaszczystych i ubogich.
Głogi jednoszyjkowe są stosowane w zadrzewieniach rekultywacyjnych, posiadają także znaczenie glebochronne. W aglomeracjach miejskich dość dobrze znoszą niekorzystne warunki miejskie. Ze względu na małe wymagania pokarmowe oraz tolerowanie okresów suszy, gatunek ten może być wysadzany we wszystkich strefach miejskich, pojedynczo, jako solitery lub grupowo. Krzewiasty pokrój korony o średnicy do 3 (4) metrów uzasadnia jego praktyczne stosowanie w parkach i zieleńcach oraz na odpowiednio szerokich pasach zieleni ulicznej.
W krajobrazie śródpolnym, żywopłotom z udziałem głogów przypisuje się duże oddziaływanie fitocenotyczne. Np. dla ptaków może to być miejsce dziennego i nocnego schronienia i odpoczynku, dające pożywienie (owoce) a także miejsce budowania gniazd. Na cierniach głogów spotykane są nabite (przez dzierzby) chrząszcze i drobne ssaki np. myszy1, 2, 4, 5, 7, 9, 10.

RYTMIKA SEZONOWA CRATAEGUS MONOGYNA JACQ. W LATACH 2006-2012
Obserwowane były osobniki rosnące w dziale systematycznym Ogrodu Botanicznego pod nr 134 oraz na południowej kwaterze roślin rzadkich i ginących (kwatera r. kserotermicznych) o numerze 4162. W Suchym Lesie obserwowano dwa drzewa wysadzone w drugiej połowie lat 90. XX wieku, w górnej części stoku o wystawie południowej, na tzw. starej, zamkniętej części Składowiska. Z pięćdziesięciu wysadzonych głogów w tej części skarpy, na skutek ich kilkakrotnego w ciągu roku ścinania wraz z koszeniem trawy w latach 90, pozostało około dziesięciu osobników. Wszystkie obserwowane osobniki rosną w niekorzystnych warunkach gruntowo- wodnych. W Ogrodzie Botanicznym jeden osobnik rośnie na kwaterze roślin kserotermicznych, o wystawie południowej, na gliniastym podłożu (gliny zatrzymują wodę już przy 30% wilgotności gruntu). Drugi z głogów rośnie w części działu systematycznego o przepuszczalnym podłożu (pod działem systematycznym rozciąga się piaszczysty sandr o miąższości piasku przekraczającej jeden metr). Drzewa wysadzone na Składowisku rosną na stromym, 450-600 stoku o wystawie S, o niewielkiej miąższości nawiezionej gleby, rzędu 20-50 centymetrów, przykrywającej zdeponowane odpady. W takich warunkach na Składowisku nie jest możliwe korzystanie przez rośliny z wilgoci zawartej w gruncie rodzimym pod Składowiskiem, a w Ogrodzie jest to bardzo utrudnione gdyż zalega ona na znacznej głębokości8.

ROZWÓJ WEGETATYWNY
Otwieranie pąków liściowych obserwowano miedzy 5 lutego a 9 kwietnia na Składowisku oraz między 30 stycznia i 5 kwietnia w Ogrodzie Botanicznym. Wyjątkowo wczesne otwieranie pąków obserwowano w latach 2007 i 2008 kiedy podwyższone temperatury spowodowały wcześniejsze rozpoczęcie wegetacji. W latach tych, po wysokich temperaturach stycznia, pękanie pąków miało miejsce w trzeciej dekadzie lutego (2007) lub na przełomie stycznia i lutego (2008).
Ukazywanie się pierwszych liści miało ono miejsce między 3 a 19 kwietnia na Składowisku oraz od 3 do 22 kwietnia w Ogrodzie Botanicznym. Różnice w rozwoju liści, w przeciwieństwie do dwumiesięcznych przedziałów otwierania pąków liściowych, wynosiły od 16 do 19 dni. Ta cecha rozwoju roślin, pojawianie się pierwszych liści, była o wiele stabilniejsza w kolejnych latach. Drzewa nie reagowały na ocieplenie wytwarzaniem liści tak szybko jak to miało miejsce w przypadku otwierania pąków liściowych. Prawdopodobnym wytłumaczeniem mogą być pojawiające się nawroty ujemnych temperatur oraz zbyt krótki okres insolacji słonecznej w miesiącach zimowych.
Początek opadania liści przypadał na 5 września do 15 października na Składowisku oraz od 10 września do 30 października w Ogrodzie Botanicznym.
Koniec opadania liści następował od 10 października do 23 listopada na Składowisku oraz od 1 października do 15 listopada w Ogrodzie Botanicznym.
Faza ulistnienia oznaczająca funkcjonowanie zielonych, fotosyntetycznie aktywnych liści wynosiła od 148 do 176 dni na Składowisku oraz od 155 do 188 dni w Ogrodzie Botanicznym. Liczona ona była od dnia ukazania się pierwszych liści do dnia rozpoczęcia ich opadania w okresie jesieni.
Faza wegetatywna liczona od momentu pękania pąków liściowych do dnia opadnięcia liści w kolejnych latach wynosiła od 206 do 265 dni na Składowisku oraz od 201 do 255 dni w Ogrodzie Botanicznym. Długość okresów wegetacyjnych była więc zbliżona na obu stanowiskach mimo odmiennych warunków podłoża.
Podobnie, początek fazy jesiennego przebarwiania liści miał miejsce zwykle w pierwszej lub drugiej dekadzie IX, między 1 a 17 września na Składowisku oraz między 10 a 30 września w Ogrodzie Botanicznym. Koniec tej fazy notowano od 1 do 11 listopada na Składowisku oraz od 30 września do 1 listopada w Ogrodzie Botanicznym. Nadmienić należy, że daty te nie oznaczają przebarwiania całych koron u głogu jednoszyjkowego, lecz obrazują sukcesywne przebarwianie opadających liści, co jest cechą tego gatunku. Dodatkowo, w poszczególnych latach nie dochodziło do pełni przebarwiania, 50% liści, u poszczególnych osobników. Znaczna bowiem ich część, nawet do 40% liści, opadała po przymrozkach nie osiągając przebarwienia (Tab. 1).
Analiza wariancji wykazała brak istotnych różnic między terminami początku, końca oraz długości trwania faz fenologicznych między stanowiskami oraz interakcji stanowisko*rok (Tab. 1). Istotne różnice statystyczne dotyczą dat początku i końca oraz długości trwania fazy ulistnienia między latami. Funkcjonowanie zielonych, fotosyntetyzujących liści, szczególnie na stanowiskach zdegradowanych, jest uzależnione od warunków meteorologicznych. W Wielkopolsce deficyt opadów w sezonie wegetacyjnym, w porównaniu do parowania potencjalnego, wynosi 160 mm. Dlatego też czynnikiem ograniczającym rozwój roślin jest ilość oraz rozkład opadów w kolejnych miesiącach. Brak dostaw wilgoci przy panujących wysokich temperaturach jest dodatkowym stresorem środowiska (czynnikiem negatywnie wpływającym na rozwój roślin). Fizjologiczną reakcją roślin jest więdniecie, składanie wzdłuż nerwu głównego lub przedwczesne zrzucanie części liści. Ogranicza to terminy zakończenia jak i długość trwania fazy ulistnienia w kolejnych latach.
 
ROZWÓJ GENERATYWNY
W zależności od układu warunków pogodowych, głównie temperatury, otwieranie pąków kwiatostanowych miało miejsce od 10 marca, w roku 2010, do (nawet) 29 kwietnia, w roku 2006 na Składowisku oraz od 10 marca do 25 kwietnia, w tych samych latach, w Ogrodzie Botanicznym. Zakwitanie pierwszych kwiatów miało miejsce między 28 kwietnia a 14 maja na Składowisku oraz między 27 kwietnia a 14 maja w Ogrodzie Botanicznym. Przekwitanie ostatnich kwiatów oznaczające koniec fazy kwitnienia miało miejsce od 20 maja do 5 czerwca na Składowisku oraz od 18 maja do 3 czerwca w Ogrodzie Botanicznym. Faza kwitnienia liczona od momentu rozwinięcia pierwszych kwiatów do dnia przekwitnięcia ostatnich kwiatów na drzewie trwała od 19 do 30 dni na Składowisku oraz od 14 do 25 dni w Ogrodzie Botanicznym.
Analiza wariancji wykazała brak istotnych różnic między terminami początku, końca oraz długości trwania fazy kwitnienia zarówno między stanowiskami oraz interakcji stanowisko*rok (Tab. 2). Statystycznie istotne różnice dotyczyły jedynie terminu zakończenia fazy kwitnienia w latach, co należy przypisać różnym warunkom meteorologicznym w kolejnych latach.
W tak bardzo zmienionych warunkach środowiska, w kolejnych latach poszczególne z obserwowanych drzew nie owocowały bądź zawiązywały jedynie pojedyncze owoce. Z tego też powodu, ze względu na brak powtórzeń, nie była możliwa analiza statystyczna i określenie istotności różnic występowania tej fazy fenologicznej.

OBSERWACJE FENOLOGICZNE CRATAEGUS MONOGYNA NA SKŁADOWISKU ODPADÓW I W OGRODZIE BOTANICZNYM UAM
Drzewa Crataegus monogyna generalnie, w latach obserwacji, nie wykazywały objawów gradacji patogenów czy chorób grzybowych. Wyjątkiem było pojawianie się gąsienic namiotnika jedynie na dwóch gałęziach w Suchym Lesie, które obejmowały około 10% korony niewielkiego drzewa. Trafnym okresem dla diagnozowania odporności roślin na suszę mógł być rok 2006, wyjątkowo upalny i ubogi w opady, np. w lipcu opady wyniosły poniżej 25% średniej dla wielolecia przy temperaturze średniej wyższej o 4,50 C (!). Na Składowisku, w lipcu, obserwowano zasychanie około 20% liści a pozostałe były złożone wzdłuż nerwu głównego. Na obydwu lokalizacjach wszystkie cztery drzewa bardzo skąpo owocowały zachowując do jesieni jedynie pojedyncze owoce, maksymalnie do około 20 sztuk na drzewie. Ta liczba owoców pozostała na drzewach do wiosny, marca- kwietnia, następnego roku w niezmienionym stanie (Składowisko, 5.03.2007: „owoce mięsiste i czerwone”). Długie pozostawanie owoców na drzewach, które stanowią pokarm dla ptaków, mogło być spowodowane żerowaniem ptaków drapieżnych na Składowisku, np. mew, których obecność w bliskiej odległości mogła odstraszać inne gatunki. Po zamknięciu kwatery P2 i uruchomieniu kwatery składowania odpadów w dalszej odległości, począwszy od listopada owoce, w następnych latach, były już zjadane przez ptaki. W sierpniu 2010 roku, po intensywnych opadach powyżej 200% średniej dla wielolecia, we wrześniu na Składowisku obserwowano wytwarzanie wtórnych przyrostów pędów i liści. W takich warunkach funkcjonowały one wyjątkowo długo, do końca listopada. Pod koniec września obserwowano także na tym stanowisku pękanie pąków kwiatostanowych, jednakże pękające i otwierające się pąki zatrzymały się w rozwoju tj. nie doszło do drugiej generacji kwitnienia. W kolejnych latach, po zawiązaniu owoców lecz przy trwającej suszy, rośliny zrzucały nawet do 50% zawiązanych owoców. Zjawisko to jest naturalnym procesem umożliwiającym roślinom przeżycie w warunkach stresu wodnego. Umożliwia także wykształcenie pozostałej części owoców i nasion. Proces ten jest ściśle zależny od ilości dostępnej wilgoci glebowej. W warunkach niedostatecznej ilości opadów obserwowano sukcesywne opadanie przebarwionych owoców już w sierpniu.
Na Składowisku nie występowała faza jesiennego przebarwiania całych koron drzew. Liście sukcesywnie przebarwiały się i opadały, co osłabiało ozdobny efekt żółknących liści w okresie jesieni.
Na południowej skarpie składowiska, na której wysadzono głogi, brak jest pokrywy glebowej o wymaganej miąższości, rzędu 1,5 – 2,5 metrów. Jak wspomniano, drzewa wysadzono w około 30-50 centymetrowej warstwie piaszczystej gleby bezpośrednio przykrywającej odpady, stąd rośliny rosnące na południowej skarpie dysponowały ograniczonymi zasobami wilgoci glebowej. I tak, przy drastycznym niedoborze opadów, który miał miejsce w kwietniu i maju 2011 roku oraz utrzymujących się wysokich temperaturach, dochodziło do masowego zasychania i opadania rozwiniętych kwiatów, bez zawiązania owoców. Groźna dla roślin w takich warunkach siedliska jest nie tylko suma opadów, ale przede wszystkim ich nierównomierny rozkład w trakcie sezonu wegetacyjnego. Dobitnym przykładem był rok 2010, z bardzo obfitymi opadami w maju, przekraczającymi 200% średniej dla wielolecia. Jednakże, od początku czerwca do 22 lipca włącznie opady prawie nie występowały a upalne temperatury przekraczały 300 C. W takiej sytuacji, na Składowisku od połowy sierpnia obserwowano zasychanie do 50 % liści. W warunkach kontroli- odniesienia tj. w Ogrodzie Botanicznym, gdzie rośliny mogły korzystać także z wilgoci głębszych warstw podłoża, zasychanie i opadanie liści rozpoczęło się o 1,5 miesiąca później tj. na początku października.
Powyższe zachowanie roślin, w skrajnie kserycznych warunkach południowej skarpy Składowiska, obrazuje skalę trudności przy zasiedlaniu tego typu siedlisk. Wyniesiony górotwór składowiska poddany jest grawitacyjnemu odsączaniu, 10-20 metrowa warstwa odpadów uniemożliwia dostęp do wód gruntowych a skarpa o wystawie południowej otrzymuje do 20% więcej energii słonecznej3, przy braku ocienienia przez inne rośliny. W takich warunkach nawet rodzime gatunki uznane jako wytrzymałe na suszę i niekorzystne warunki miejskie, muszą uruchomić mechanizmy obronne umożliwiające im przeżycie. O drastycznym nasileniu tych mechanizmów, w okresach skrajnego deficytu opadów, przekonuje masowe zasychanie kwiatostanów, niezawiązywanie owoców oraz zrzucanie nawet do połowy garnituru liści.
 
Wnioski:
1) Obserwowane osobniki głogów jednoszyjkowych w podobny sposób przechodziły fazy rozwoju wegetatywnego oraz generatywnego na obydwu stanowiskach tj. na zamkniętej czaszy Składowiska w Suchym Lesie oraz w Ogrodzie Botanicznym UAM.
2) Obserwacje rozwoju głogów nie wykazały statystycznie istotnych różnic między stanowiskami w danym roku tj. różnic w długości rozwoju wegetatywnego, długości fazy listnienia oraz długości kwitnienia.
3) Istotne różnice statystyczne wystąpiły między latami, co związane było z odmiennymi warunkami atmosferycznymi, głównie z występującą suszą oraz deficytem wilgoci glebowej.
4) Dwudziestoletni, prawidłowy rozwój głogów jednoszyjkowych na czaszy Składowiska pozwala zaliczyć ten takson do grupy gatunków zalecanych dla rekultywacji biologicznej składowisk.
 
Literatura:
1. Bugała W. 2000. Drzewa i krzewy. Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, Warszawa, ss. 614.
2. Górska- Zajączkowska I., Wójtowicz W. 1993. Badania fenologiczne amerykańskich gatunków głogów na tle warunków klimatycznych miasta Poznania. Biuletyn Ogrodów Botanicznych, Warszawa, 2: 15-22.
3. Lewińska J. 2000. Klimat miasta. Zasoby, zagrożenia, kształtowanie. Instytut Gospodarki Przestrzennej i Komunalnej, Kraków, ss. 151.
4. Łukasiewicz A. 1978. Rozwój drzew i krzewów na terenie miasta Poznania. Prace Komisji Biologicznej, T. XLIX. Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa-Poznań, ss. 132.
5. Łukasiewicz A. 1989. Drzewa w środowisku miejsko-przemysłowym. W: Białobok S. (red.) Życie drzew w środowisku skażonym. PWN, Poznań: 49-85.
6. Łukasiewicz A. 1989. Wpływ katastrofalnej suszy w latach 1982 i 1983 na drzewa i krzewy w Ogrodzie Botanicznym UAM i na terenie Poznania. Cz. I i II. Biuletyn Ogrodów Botanicznych, Muzeów i Zbiorów, Wiadomości Botaniczne: 33/2, 21-52.
7. Łukasiewicz A. 1995. Dobór drzew i krzewów dla zieleni środkowo-zachodniej Polski. Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań, ss. 172.
8. Łukasiewicz Sz. 1996. Rzeźba terenu i warunki gruntowo- wodne Ogrodu Botanicznego Uniwersytetu i. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Biuletyn Ogrodów Botanicznych, 5: 73-78.
9. Seneta W. 1994. Drzewa i krzewy liściaste. Tom II. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa: 256-302.
10. Seneta W., Dolatowski J. 2008. Dendrologia. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa, ss. 544.
 
umieszczono na stronie 25.04.2014


Wersja do druku